संघव्रती - पत्थर पायातील

 

माहिती	लिंक
नानासाहेब भागवत यांचे पूर्ण नाव नारायण पांडुरंग भागवत होते. हे चंद्रपूरमध्ये एक प्रसिद्ध वकील होते. लोक त्यांच्याकडे दावे घेऊन येत असत आणि जर त्या दाव्यामध्ये जिंकण्याची शक्यता कमी असेल तर ते स्पष्ट सांगत असत. लोकांचा त्यांच्यावर अपार विश्वास होता. नानासाहेबांचा जन्म १८८४ मध्ये चंद्रपूर जिल्ह्यातील वीरमाळ गावात झाला. आर्थिक परिस्थिती चांगली नसल्याने ते नागपूर जिल्ह्यातील काटोल येथे शिक्षणासाठी आले. त्यांनी प्रयाग येथून कायद्याची परीक्षा उत्तीर्ण केली आणि वरोरा येथे वकिली सुरू केली. याच दरम्यान त्यांचा संपर्क डॉ. हेडगेवार यांच्याशी आला. १९३० मध्ये भागवत परिवार चंद्रपूरला स्थलांतरित झाले. चंद्रपूरच्या जिल्हा न्यायालयात वकिली करता करता नानासाहेबांची घनिष्ठता लोकमान्य टिळकांचे अनुयायी बळवंतराव देशमुख यांच्याशी वाढली. डॉक्टर हेडगेवार यांनी चंद्रपूरमध्ये संघाची शाखा सुरू केली तेव्हा नानासाहेबांची ख्याती चांगल्या वकिलांमध्ये होती. डॉक्टरांची भेट झाल्यावर त्यांनी आपला मोठेपणा त्यांच्या चरणी विसर्जित केला. नानासाहेबांनी समाजजीवनात स्वतःला समर्पित केले. चंद्रपूरच्या मुसलमान आणि ख्रिश्चन समाजाचा त्यांच्यावर विश्वास होता. नानासाहेब शाखेत येणाऱ्या बाल स्वयंसेवकांशी प्रेमाने बोलत असत. डॉक्टर हेडगेवारांच्याबरोबर त्यांचा सतत संपर्क राहिला. त्यांनी आपल्या स्वभावात पुष्कळ बदल केला. गावातील एक वरिष्ठ वकील असूनसुद्धा ते बाल स्वयंसेवकांना शाखेत घेऊन जात असत. त्यांनी अनेक जणांना स्वयंसेवक बनवले. १९३५ मध्ये त्यांच्यावर चंद्रपूरचे संघचालक अशी जबाबदारी आली. संघाचे सर्व प्रचारक आणि प्रवासी कार्यकर्ते त्यांच्या घरी येत असत. १९६० पर्यंत तिथेच संघाचं कार्यालय होतं. नानासाहेबांनी संघाचे संस्कार आपल्या कुटुंबीयांमध्ये प्रतिबिंबित केले. त्यांचे पुत्र मधुकरराव गुजरातमध्ये प्रचारक होते. दुसरे पुत्र मनोहर यांचं निधन झालं. मधुकररावांनी घरी परत यावं अशी घरच्यांची इच्छा होती, परंतु नानासाहेबांनी असा आग्रह केला नाही. मधुकरराव पुढे गुजरातचे प्रांत प्रचारक झाले. नंतर ते घरी आले आणि त्यांनी गृहस्थ जीवन सुरू केलं. गृहस्थ राहूनसुद्धा ते संघकार्यात सतत सक्रिय राहिले. मधुकरराव यांचे पुत्र श्री मोहन भागवत आजचे परमपूजनीय सरसंघचालक आहेत. नानासाहेबांनी आजीवन संघकार्य केलं आणि आपल्या मुलगा व नातवाला या कार्याची प्रेरणा दिली. नानासाहेब भागवत यांचे ३१ मार्च १९७१ रोजी देहावसान झालं.
डॉक्टर लक्ष्मण परांजपे हे राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाचे एक महत्त्वाचे कार्यकर्ते होते. १९३० मध्ये डॉक्टर हेडगेवार यांनी जंगल सत्याग्रहात भाग घेतला तेव्हा त्यांनी डॉक्टर परांजपे यांना सरसंघचालकपदाची जबाबदारी दिली. डॉक्टर परांजपे यांनी निष्ठेने ही जबाबदारी पार पाडली आणि शाखांची संख्या दुप्पट करण्याचे लक्ष ठेवले. तुरुंगातून परत आल्यावर डॉक्टर हेडगेवार यांनी सरसंघचालक पद पुन्हा स्वीकारले. डॉक्टर परांजपे यांचा जन्म २० नोव्हेंबर १८७७ रोजी नागपूरला झाला. त्यांनी मुंबईच्या ग्रॅन्ट मेडिकल कॉलेज मधून एम.एम. ॲन्ड एस. ही पदवी घेतली आणि १९०४ पासून नागपुरमध्ये दवाखाना सुरू केला. डॉक्टर परांजपे हे लोकमान्य टिळकांचे समर्थक होते. १९२० मध्ये नागपूरला झालेल्या काँग्रेस अधिवेशनाची व्यवस्था पाहणार्‍या स्वयंसेवकांच्या चमूंचे प्रमुख होते. १९२५ मध्ये राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाची स्थापना झाल्यावर ते डॉक्टर हेडगेवार यांचे घनिष्ठ सहकारी बनले. २२ फेब्रुवारी १९५८ रोजी नागपूर येथे त्यांचे निधन झाले.
डॉ. हेडगेवार यांनी एकदा कार्यकर्त्यांची बैठक घेतली आणि "केवळ संगीत हेच कुणाच्या जीवनाचं ध्येय होऊ शकत नाही" असे सांगितले. हरिकृष्ण जोशी यांनी बैठकीनंतर सर्व संस्थांना आपला राजीनामा पाठवला आणि पुढे आप्पाजी जोशी म्हणून ओळखले गेले. ३१ मार्च १८९७ रोजी वर्धा येथे जन्मलेल्या आप्पाजींनी काँग्रेसमध्ये आणि क्रांतिकारकांसोबत स्वातंत्र्यासाठी काम केले. ते जमनालाल बजाज यांचे घनिष्ठ सहयोगी होते. डॉक्टर हेडगेवार यांच्याशी संपर्क आल्यानंतर त्यांनी सर्व गोष्टीतून स्वतःची मुक्तता केली. आप्पाजींचे बालपण गरिबीत गेले आणि त्यांनी मॅट्रिकपर्यंतचे शिक्षण पूर्ण केले. १९०५ मध्ये वंगभंग आंदोलनामुळे प्रभावित होऊन त्यांनी स्वातंत्र्य लढ्यात उडी घेतली. लहान वयातच त्यांचा विवाह झाला आणि ते एका वकिलाच्या कचेरीत लेखनिक म्हणून काम करू लागले. सामाजिक कार्यातील त्यांची सक्रियता वाढतच राहिली. त्यांनी वेशांतर करून स्त्रीवेष धारण करून क्रांतिकारकांना मदत केली. २१ डिसेंबर १९७९ रोजी आप्पाजींचे देहावसान झाले.
९ आणि १० नोव्हेंबर १९२९ रोजी नागपूरमध्ये झालेल्या महत्त्वपूर्ण बैठकीत डॉक्टर हेडगेवार यांना सरसंघचालक, बाळासाहेब हुद्दार यांना सहकार्यवाह, आणि मार्तंडराव जोग यांना सरसेनापती म्हणून घोषित करण्यात आले. मार्तंडराव जोग यांचा जन्म १८९९ मध्ये एका उद्योगपती परिवारात झाला. त्यांनी पहिल्या महायुद्धात भाग घेतला होता आणि कॅन्सर सारख्या रोगावर मनोबलाने मात केली होती. लोक त्यांना डॉक्टर म्हणून ओळखत असत, परंतु ते याचं श्रेय आपल्या वाड्यातील पिंपळवृक्ष आणि मारुती मंदिर यांना देत असत. मार्तंडराव यांची संघ आणि काँग्रेस दोन्हीवर निष्ठा होती. ते नागपुरमधील काँग्रेस सेवादलाचे प्रमुख होते. हिंदू महासभा आणि काँग्रेसचे सर्व प्रमुख नेते त्यांच्याकडे जात असत. १९३० मध्ये त्यांना तुरुंगवास झाला. एरवी भगवा फेटा बांधणारे श्री जोग काँग्रेसच्या कार्यक्रमामध्ये सफेद रंगाची गांधी टोपी आणि संघाच्या कार्यक्रमामध्ये गणवेशाची काळी टोपी गर्वाने घालत असत. हिंदुत्वप्रेमी असल्याने त्यांची डॉक्टर हेडगेवार यांच्याशी घट्ट मैत्री होती. संघ स्थापनेच्या बैठकीला काही कारणाने ते उपस्थित राहू शकले नाहीत, मात्र दुसऱ्या दिवशी डॉक्टरांना भेटून त्यांनी संपूर्ण सहयोग करण्याचं आश्वासन दिलं. संघ कामामध्ये त्यांनी अधिक सक्रिय व्हावे, अशी डॉक्टरांची अपेक्षा होती. परंतु आपल्या उद्योगाचा व्याप आणि अन्य सामाजिक कामांमध्येच ते अधिक व्यग्र राहात. एकदा कोजागिरी पौर्णिमेला डॉक्टर हेडगेवार यांनी त्यांना हाक मारली, परंतु त्यांनी बाहेर येण्यास नकार दिला. दुसऱ्या दिवशी डॉक्टरांना भेटून त्यांनी क्षमा मागितली आणि नंतर मात्र ते डॉक्टरांच्या पाठीशी राहिले. ४ मे १९८१ रोजी त्यांचे निधन झाले.
पंडित प्रेमनाथ डोग्रा यांचा जन्म २३ ऑक्टोबर १८९४ रोजी जम्मूमधील सम्मेलनपूर या गावी झाला. त्यांनी लाहोर येथे शिक्षण घेतले आणि खेळांमध्येही आघाडीवर राहिले. शिक्षण पूर्ण झाल्यानंतर त्यांनी शासनातील अनेक उच्च पदांवर काम केले. १९३१ मध्ये ते मुझफ्फराबादचे वझीर-ए-वजारत म्हणजे मंत्री झाले. शेख अब्दुल्ला यांचं काश्मीर छोडो आंदोलन चालू असताना त्यांनी बळाचा वापर न करता आंदोलनाची सांगता केली. परंतु शासनाला बळाचा वापर करायचा होता म्हणून त्यांना नोकरीतून काढून टाकण्यात आलं. यानंतर त्यांनी स्वतःला जनसेवेमध्ये झोकून दिलं. १९४० मध्ये ते प्रजासभेचे सदस्य म्हणून निवडून आले. १९४७ मध्ये जम्मू काश्मीरचं वातावरण तणावपूर्ण झालं. शेख अब्दुल्ला यांनी अलग प्रधान, अलग विधान, अलग निशान अशी घोषणाबाजी चालू केली. पंडित प्रेमनाथ डोग्रा यांच्या नेतृत्वाखाली प्रजा परिषद स्थापन झाली आणि "एक देश में एक प्रधान, एक विधान, एक निशान" अशी घोषणेसह आंदोलन सुरू झालं. या आंदोलनादरम्यान त्यांना तीन वेळा तुरुंगवास झाला. भारतीय जनसंघाचे अध्यक्ष डॉक्टर श्यामाप्रसाद मुखर्जी यांच्या नेतृत्वाखाली काश्मीर आंदोलनाचा प्रारंभ झाला. २३ जून १९५३ रोजी श्रीनगरच्या तुरुंगात डॉक्टर मुखर्जी यांचा संशयास्पद मृत्यू झाला. पुढे प्रजा परिषद जनसंघामध्ये विलीन झाली आणि पंडितजी एक वर्ष जनसंघाचे राष्ट्रीय अध्यक्ष झाले. २१ मार्च १९७२ रोजी त्यांचं देहावसान झालं.
सदाशिव गोविंद कात्रे यांचा जन्म 23 नोव्हेंबर 1901 रोजी मध्य प्रदेशातील गुना जिल्ह्यात झाला. त्यांच्या वयाच्या आठव्या वर्षी वडिलांचे निधन झाले आणि त्यांच्या काकांनी कुटुंबाचे पालन पोषण केले. 1928 मध्ये त्यांना रेल्वेत नोकरी लागली आणि 1929 मध्ये त्यांचं लग्न झालं. 1943 मध्ये त्यांचा राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाशी संपर्क आला. त्यांच्या पत्नी बयोबाई यांचा साप चावल्याने मृत्यू झाला, त्यामुळे त्यांच्या मुलीचा सांभाळ करण्याची जबाबदारी गोविंदरावांवर आली. त्यांना कुष्ठरोगाने घेरलं आणि समाजाने त्यांच्यापासून दूर राहायला सुरुवात केली. त्यांना त्यांच्या मुलीच्या लग्नाची काळजी होती, परंतु सरसंघचालक श्री गुरुजी यांच्या सुचव्यानुसार एका स्वयंसेवकाने 1952 मध्ये त्यांच्या मुलीबरोबर लग्न केलं. त्यांनी नोकरी सोडून छत्तीसगढच्या एका मिशनरी दवाखान्यात उपचार घेतले. मिशनरी लोक गरीब रुग्णांवर ख्रिश्चन धर्म स्वीकारण्यासाठी बळजबरी करतात असं त्यांच्या लक्षात आलं. कात्रेजी यांनी त्याला विरोध केला आणि राज्यपालांच्या सल्ल्यानुसार स्वतःचं काम सुरू केलं. 5 मे 1962 रोजी भारतीय कुष्ठनिवारक संघाची स्थापना केली. चंपा येथे आश्रम आणि दवाखाना सुरू झाला. कात्रेजी यांच्या संवेदनशीलतेमुळे आश्रमाची प्रसिद्धी वाढली. श्री गुरुजी आणि संघाचे अन्य कार्यकर्ते त्यांना सहकार्य करत असत. डॉक्टर राधाकृष्णन यांनी त्यांच्या कामाची प्रशंसा केली. 1971 मध्ये श्री दामोदर गणेश बापट यांना या सेवा प्रकल्पामध्ये पाठवण्यात आलं. 16 मे 1977 रोजी कात्रेजींचं देहावसान झालं आणि त्यांचे अंतिम संस्कार आश्रमाच्या परिसरातच करण्यात आले.
बाबासाहेब आपटे यांचा जन्म 28 ऑगस्ट 1903 रोजी यवतमाळच्या एका गरीब कुटुंबात झाला. लहानपणापासूनच त्यांच्यावर लोकमान्य टिळकांचा प्रभाव होता. वडिलांच्या निधनानंतर कुटुंबाची जबाबदारी त्यांच्यावर आली. त्यांना वाचनाची खूप आवड होती. मॅट्रिक झाल्यानंतर त्यांनी काही काळ धामणगाव येथे शिक्षक म्हणून नोकरी केली. परंतु राष्ट्रवादाचा प्रचार करत असल्याने त्यांनी नोकरी सोडली. नागपूरला येऊन त्यांनी एका छापखान्यात काम सुरू केलं आणि तिथे त्यांचा परिचय डॉ. हेडगेवार यांच्याशी झाला. आपटे यांनी स्वहस्ते दासबोध लिहून काढला आणि स्वातंत्र्यवीर सावरकर यांचं "1857 चे स्वातंत्र्यसमर" पुस्तक टाइप करून त्याच्या प्रती वाटण्यासाठी उपलब्ध केल्या. त्यांनी अनेक ठिकाणी नोकरी केली. नंतर त्यांनी नोकरी सोडली आणि पूर्णवेळ संघाचं काम करू लागले. अशा प्रकारे ते संघाचे पहिले प्रचारक झाले. शाखाशाखांवर प्रवास करणे आणि कार्यकर्त्यांच्या भेटीगाठी घेणे यासाठी ते दिवसभरात 20-25 मैल पायी फिरत असत. डॉक्टर हेडगेवार यांनी त्यांना देशाच्या अन्य प्रांतामध्ये सुद्धा पाठवायला सुरुवात केली. त्यांच्या अभ्यासुवृत्ती, परिश्रमशीलता आणि प्रयोगशीलतेमुळे डॉक्टर हेडगेवार यांनी त्यांना बाबासाहेब म्हणायला सुरुवात केली. 27 जुलै 1972 रोजी गुरुपौर्णिमेच्या दिवशी बाबासाहेब आपटे यांचं देहावसान झालं.
दादाराव परमार्थ यांचा जन्म 1904 मध्ये नागपूरमध्ये झाला. 1 ऑगस्ट 1920 रोजी लोकमान्य टिळकांचे निधन झाल्यावर डॉक्टर हेडगेवार यांनी काही मुलांना क्रिकेट खेळताना पाहिलं आणि त्यांना फटकारलं. त्याच मुलांपैकी एक गोविंद सीताराम परमार्थ, पुढे दादाराव परमार्थ म्हणून ओळखला जाऊ लागला. दादाराव यांचे वडील पोस्टामध्ये काम करत असत. चार वर्षांचे असताना त्यांच्या आईचं निधन झालं आणि वडिलांनी दुसरं लग्न केलं. मॅट्रिकच्या वर्षात त्यांचा संपर्क क्रांतिकारी गटांशी आला. भगत सिंह, राजगुरू आणि सुखदेव यांना फाशी झाल्यानंतर पोलिसांनी दादाराव यांना पकडलं. पुढे डॉक्टर हेडगेवार यांच्याशी त्यांचा अधिक संबंध आला आणि ते संपूर्णपणे संघ समर्पित झाले. 1930 मध्ये डॉक्टरांनी जंगल सत्याग्रहात भाग घेतला तेव्हा दादारावसुद्धा त्यांच्यासोबत गेले. दादारावना संघाची शाखा सुरू करण्यासाठी मद्रास, केरळ, पंजाब अशा अनेक ठिकाणी पाठवण्यात आलं. 27 जून 1963 रोजी त्यांचं निधन झालं.
शिवराम शंकर उर्फ दादासाहेब आपटे यांचा जन्म 2 फेब्रुवारी 1921 रोजी गुजरातमधील बडोदा येथे झाला. त्यांनी वेदान्त आणि धर्म या विषयात बी.ए. ऑनर्स उत्तीर्ण केले आणि नंतर कायद्याचे शिक्षण पूर्ण करून मुंबईच्या उच्च न्यायालयात वकिली सुरू केली. काही काळ त्यांनी कन्हैयालाल माणिकलाल मुन्शी, फली नरिमन आणि मोहम्मद अली जिना अशा ज्येष्ठ वकिलांकडे सहायक म्हणून काम केले. त्यांनी एका इंग्रजी नियतकालिकात संपादक म्हणूनही काम केलं. दोन-अडीच वर्षे ते स्वातंत्र्यवीर सावरकर यांच्या घरी राहत असत. सावरकरांनी त्यांना भारतीय माणसं जोडणारी एखादी वृत्तसंस्था स्थापन करण्याचा सल्ला दिला. हे काम शिकण्यासाठी त्यांनी 2 वर्षे रात्रपाळीमध्ये यू.एम.आय. या वृत्तसंस्थेमध्ये काम केलं. 1944 मध्ये दादासाहेब संघाचे स्वयंसेवक झाले. देश स्वतंत्र झाल्यानंतर त्यांनी हिंदी आणि अन्य भारतीय भाषांमधून बातम्यांचे संकलन आणि वितरण करणारी हिंदुस्थान समाचार ही संस्था स्थापन केली. 1954 मध्ये हिंदी भाषेतील पहिला दूरमुद्रक विकसित केला. दादासाहेबांनी जगभर भ्रमण करून हिंदू समाजाच्या परिस्थितीचा अभ्यास केला. 1964 मध्ये विश्व हिंदू परिषदेची स्थापना झाली तेव्हा त्यांना महासचिवपद देण्यात आलं. त्यांनी देश-विदेशात प्रवास करून विश्व हिंदू परिषदेचा विस्तार केला. दादासाहेब एक चांगले लेखक, चित्रकार आणि छायाचित्रकार होते. त्यांनी मराठी आणि इंग्रजीमध्ये अनेक पुस्तके लिहिली. " विक्रमादित्य" या पुस्तकाला राष्ट्रीय पुरस्कार मिळाला. "राष्ट्रीय गुरु रामदास" या चित्रकथेसाठी त्यांनी चित्रं बनवली. यातूनच महापुरुषांचे जीवनचरित्र चित्ररूपात प्रकाशित करणारी “अमर चित्र कथा”चा पाया रचला गेला. 1942 ते 1979 पर्यंतची त्यांची दैनंदिनी भारतीय पत्रकारितेच्या इतिहासाचा एक महत्त्वपूर्ण दस्तावेज आहे. 1948 मध्ये राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाची आणि नंतर विश्व हिंदू परिषदेची घटना तयार करण्यामध्ये त्यांनी महत्त्वपूर्ण भूमिका बजावली. 1974 नंतर त्यांनी वेदांच्या पुनर्प्रतिष्ठापनासाठी प्रयत्न केले. जीवनाच्या अखेरच्या वर्षांमध्ये त्यांनी सर्व प्रकारच्या सार्वजनिक जीवनातून स्वतःची मुक्तता करून घेतली. 10 ऑक्टोबर 1985 रोजी पुण्यातील कौशिक आश्रम येथे त्यांचं देहावसान झालं.
लक्ष्मीबाई केळकर यांचा जन्म 6 जुलै 1905 रोजी नागपुरच्या दाते परिवारात झाला. त्यांचं नाव कमल असं ठेवण्यात आलं. 14 व्या वर्षी तिचं वर्ध्याच्या विधुर वकील पुरुषोत्तमराव केळकर यांच्याशी लग्न झालं. लग्नानंतर तिचं नाव लक्ष्मीबाई केळकर झालं. पुढील 12 वर्षांत तिला सहा अपत्यं झाली. लक्ष्मीबाई केळकर यांनी डॉ. हेडगेवार यांची भेट घेतल्यानंतर त्यांच्या जीवनात मोठा बदल झाला. डॉ. हेडगेवार यांनी त्यांना सांगितलं की संघाच्या कामात महिला नाहीत. तेव्हा 1936 मध्ये लक्ष्मीबाईंनी महिलांसाठी सेविका समिती या नावाने एक संघटना सुरू केली. त्यांनी महिलांना संघटित करून समाजात त्यांना प्रतिष्ठा मिळवून दिली. समितीच्या कामाचा विस्तार करत करत त्यांनी महिला जगतामध्ये एक श्रद्धेचं स्थान मिळवलं. सर्वजण त्यांना वंदनीय मावशी असं म्हणू लागले. पुढील 10 वर्षांत त्यांनी केलेल्या अखंड प्रवासामुळे समिती कार्य अनेक राज्यांमध्ये पसरलं. समितीचे काम वाढवण्यासाठी त्यांनी सायकल चालवणं शिकून घेतलं आणि हिंदीमध्ये भाषण देण्याचासुद्धा सराव केला. 1945 मध्ये समितीचं पहिलं छोटेखानी संमेलन झालं. देशाचं विभाजन आणि स्वातंत्र्य दिन याच्या एकच दिवस आधी त्या सिंध प्रांतातील कराची येथे होत्या. त्यांनी तेथील सेविकांना कोणत्याही परिस्थितीशी टक्कर देण्याचा आणि आपल्या शीलाचं रक्षण करण्याचा सल्ला दिला. त्यांनी अनेक हिंदू कुटुंबांना भारतात सुरक्षित पोहोचण्यासाठी सुद्धा मदत केली. 1952 मध्ये महिला जीवनाचा एकंदरीत विचार करून त्यांनी स्त्री जीवन विकास परिषद आयोजित केली होती. त्यानंतर स्त्रियांनी आपले विचार व्यक्त करावेत, लेखन सिद्ध व्हावं यासाठी सेविका प्रकाशनाचा आरंभ केला. त्याप्रमाणे त्यांनी बालमंदिर, भजन मंडळी, योगासन केंद्र, मुलींसाठी वसतीगृह असे अनेक प्रकल्प सुरू केले. त्या रामायणावर अतिशय सुंदर प्रवचन देत असत. त्यातून होणाऱ्या धनसंग्रहामधून त्यांनी अनेक ठिकाणी समिती कार्यालयं उभी केली. 27 नोव्हेंबर 1978 रोजी महिला जागरणाच्या अग्रदूत वंदनीय मावशी यांचं निधन झालं.
भैय्याजी दाणी यांचा जन्म 9 ऑक्टोबर 1907 रोजी नागपूरजवळील उमरेड येथे झाला. त्यांचे वडील बळवंत उर्फ बापुजी हे लोकमान्य टिळकांचे अनुयायी होते, ज्यामुळे भैय्याजींच्या मनात देशप्रेमाचं बीजारोपण झालं. मॅट्रिकपर्यंतचं शिक्षण नागपूरमध्ये झाल्यानंतर, डॉ. हेडगेवार यांनी त्यांना काशीला पाठवलं, जिथे त्यांनी संघाची पहिली शाखा सुरू केली. काशी विद्यापीठात प्राध्यापक असलेले श्री माधव सदाशिव गोळवलकर या शाखेत येऊ लागले, जे पुढे संघाचे सरसंघचालक झाले. काशीहून परत आल्यावर भैय्याजींनी नागपूरमध्ये कायद्याचं शिक्षण घेतलं, परंतु संघ कार्य आणि शेती यामध्येच त्यांचा वेळ जाऊ लागला. विवाहानंतरही त्यांचा अधिकाधिक वेळ सामाजिक कामांमध्ये जात असे. संघाच्या कामात येणाऱ्या अडचणी सोडवण्याची आणि रुसलेल्या कार्यकर्त्यांना प्रोत्साहित करण्याची कला त्यांच्याकडे होती. 1942 मध्ये डॉ. हेडगेवार यांच्या मृत्यूनंतर, श्री गुरुजींनी सर्व कार्यकर्त्यांना प्रचारक बनण्याचं आवाहन केलं. भैय्याजी गृहस्थ असूनही प्रचारक म्हणून बाहेर पडले आणि मध्य भारतात काम केलं. 1945 ते 1956 पर्यंत त्यांनी संघाचे सरकार्यवाह म्हणून काम केलं. या काळात देश स्वतंत्र झाला, विभाजन झालं आणि गांधी हत्येचा खोटा आरोप लावून संघावर बंदी घालण्यात आली. स्वयंसेवकांनी याविरुद्ध सत्याग्रह केला. 1956 मध्ये वडिलांचे निधन झाल्यानंतर, भैय्याजींनी घरासाठी काही वेळ दिला. 1962 ते 1965 या कालावधीत त्यांनी पुन्हा सरकार्यवाह म्हणून काम केलं, परंतु तब्येत बिघडल्याने 1965 मध्ये बाळासाहेब देवरस यांची नियुक्ती झाली. 25 मे 1965 रोजी इंदूरच्या संघ शिक्षा वर्गात त्यांचं निधन झालं. भैय्याजी दाणी हे संघाचे पहिले गृहस्थी प्रचारक म्हणून ओळखले जातात.
मिश्रीलालजी तिवारी यांनी राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाच्या प्रेरणेने जनजाती समाजाच्या उत्थानासाठी वनवासी कल्याण आश्रमात काम केलं. त्यांचा जन्म मध्य प्रदेशातील शाजापूर येथे झाला. 1938 मध्ये संघाशी संपर्क आल्यावर त्यांनी हिंदू समाजाच्या संघटनेचं महत्त्व ओळखलं आणि अधिकाधिक वेळ संघ कामासाठी देऊ लागले. उज्जैनमधील खराकुवा येथील त्यांचं घर संघाच्या कार्याचं केंद्र बनलं होतं. दुर्दैवाने, त्यांच्या मुलाचा लहानपणीच मृत्यू झाला आणि त्यानंतर त्यांच्या पत्नी आणि 10 वर्षाच्या मुलीचंही निधन झालं. या दु:खद प्रसंगानंतर त्यांनी स्वतःला पूर्णपणे संघ कार्यात झोकून दिलं. त्यांच्या प्रयत्नांमुळे तरुण आणि प्रौढ मंडळीही शाखेत येऊ लागली. ते सर्व कार्यकर्त्यांशी गोड आणि आपुलकीच्या भाषेत संवाद करत असत. 1949 ते 1957 पर्यंत ते गुना जिल्हा प्रचारक आणि 1968 पर्यंत ग्वाल्हेर विभाग प्रचारक होते. 1979 मध्ये त्यांना वनवासी कल्याण आश्रमाचे केंद्रीय महामंत्री बनवण्यात आलं. 1997 पर्यंत त्यांनी ही जबाबदारी पार पाडली आणि पुढील तीन वर्षे उपाध्यक्ष म्हणून कार्यरत राहिले. त्यांच्या कार्यकाळात ख्रिश्चन मिशनऱ्यांकडून होणाऱ्या धर्मांतराला आळा बसला आणि परावर्तनाच्या प्रक्रियेला बळ मिळालं. मिश्रीलालजी यांच्या पायावर पक्षाघातामुळे परिणाम झाला होता, परंतु याचा त्यांच्या कामावर कोणताही परिणाम झाला नाही. 10 जुलै 2001 रोजी त्यांचं निधन झालं. मिश्रीलालजी यांचं संघ कार्यातील आणि वनवासी कल्याण आश्रमाच्या कार्यातील योगदान सदैव प्रेरणा देत राहील.
सन 1925 मध्ये डॉक्टर हेडगेवार यांनी राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाची स्थापना केली. संघाच्या शाखांमध्ये केवळ पुरुष वर्गाचा समावेश होता. डॉक्टर हेडगेवार यांना महिलांचं योगदानही आवश्यक वाटत होतं. मुलं आणि मुली यांनी एकत्र खेळणं त्यांना व्यावहारिकदृष्ट्या ठीक वाटत नव्हतं. 1936 मध्ये लक्ष्मीबाई केळकर यांनी राष्ट्रसेविका समितीची स्थापना केली. या संघटनेची कार्यप्रणाली संघासारखीच होती. वंदनीय ताई आपटे यांनी पुण्यात महिलांची शाखा सुरू केली. 1938 मध्ये सरस्वती आपटे यांची वंदनीय मावशीशी भेट झाली. दोघींनी मिळून राष्ट्रसेविका समितीच्या कामाचा विस्तार केला. पुढील 45 वर्षांत महाराष्ट्राच्या बहुतांश जिल्ह्यांमध्ये समितीच्या शाखा सुरू झाल्या. 1945 मध्ये समितीचं पहिलं संमेलन झालं. ताई आपटे यांनी जीवनाच्या अखेरपर्यंत समिती कार्याची जबाबदारी पेलली. 1948 मध्ये गांधीजींच्या हत्येचा खोटा आरोप लावून संघावर बंदी घालण्यात आली. 1962 मध्ये चीनने आक्रमण केलं. 1965 मध्ये पाकिस्तानी आक्रमण झालं. 1965 मध्ये पानशेत धरण फुटल्यामुळे मदतकार्य करण्यात आलं. 1975 मध्ये आणीबाणी लादली गेली. 1984 ला भोपाळ गॅस दुर्घटना झाली. या सर्व काळात वंदनीय ताई आपटे यांचं नेतृत्व अनुपमेय राहिलं. 1978 मध्ये वंदनीय मावशी यांच्या निधनानंतर ताई आपटे प्रमुख संचालिका झाल्या. 9 मार्च 1994 रोजी त्यांची प्राणज्योत मालवली.
बॅरिस्टर नरेंद्रजीत सिंह यांनी राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाच्या कामात माननीय संघचालक म्हणून उत्तम भूमिका पार पाडली. त्यांचा जन्म 18 मे 1911 रोजी कानपूरमध्ये झाला. शिक्षणाबद्दल आस्था असल्याने त्यांच्या कुटुंबाने कानपूरमध्ये अनेक शिक्षण संस्था स्थापन केल्या. नरेंद्रजी यांनी लंडनमध्ये कायद्याचे शिक्षण पूर्ण करून बॅरिस्टर पदवी मिळवली. ते न्यायालयात हिंदीमधून युक्तिवाद करत असत. 1935 मध्ये त्यांचा विवाह सुशीला हिच्याशी झाला. 1944 मध्ये ते संघाच्या सायं शाखेच्या मकर संक्रांती उत्सवात प्रमुख पाहुणे म्हणून आले. 1945 मध्ये त्यांना विभाग संघचालक बनवण्यात आलं. 1947 मध्ये श्री गुरुजींनी त्यांना उत्तर प्रदेशचे प्रांत संघचालक घोषित केलं. संघाच्या शिबिरात ते सामान्य स्वयंसेवकाप्रमाणे राहून सर्व कामं स्वतः करत असत. 1948 मध्ये संघावर बंदी घालण्यात आली तेव्हा त्यांना कानपूरच्या तुरुंगात ठेवण्यात आलं. 1975 च्या आणीबाणीच्या काळातसुद्धा त्यांना तुरुंगवास झाला. त्यांच्या कुटुंबाने सनातन धर्म विद्यालयांची शृंखला उभी केली. दीनदयाळजी उपाध्याय यांच्या स्मृतीप्रीत्यर्थ त्यांनी शाळा सुरू केली. 31 ऑक्टोबर 1993 रोजी त्यांनी देह ठेवला. त्यांनी संघाच्या कुटुंबाची जबाबदारी आदर्शवत निभावली.
माधवराव मुळे हे राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाच्या पहिल्या फळीतील महत्त्वपूर्ण कार्यकर्ते होते. त्यांचा जन्म 7 नोव्हेंबर 1912 रोजी रत्नागिरी जिल्ह्यातील ओझर खोल येथे झाला. प्राथमिक शिक्षण गावातच पूर्ण करून पुढील शिक्षणासाठी 1923 मध्ये ते नागपूरला आले. तिथे त्यांचा संपर्क डॉ. हेडगेवार यांच्याशी आला. मॅट्रिकनंतर त्यांनी महाविद्यालयात प्रवेश घेतला, परंतु क्रांतिकारकांच्या कार्याने प्रभावित होऊन शिक्षण सोडलं. वडिलांच्या निधनानंतर संपूर्ण घर चालवण्याची जबाबदारी त्यांच्यावर आली. त्यांनी टायर ट्यूब दुरुस्तीचं काम शिकून चिपळूणमध्ये दुकान सुरू केलं, परंतु ते बंद करावं लागलं. डॉक्टर हेडगेवार यांच्या सल्ल्यानुसार त्यांनी पूर्णवेळ संघकार्य सुरू केलं. 1937 मध्ये हैद्राबादच्या निजामाविरुद्ध सत्याग्रहात आणि 1938 मध्ये पुण्याच्या सोन्यामारूती सत्याग्रहात त्यांना तुरुंगवास झाला. 1939 मध्ये ते संघाचे प्रचारक झाले. 1940 साली श्री गुरुजींनी त्यांना पंजाबमध्ये पाठवलं. त्यांनी पंजाबमध्ये 100 शाखांचं जाळं उभं केलं. फाळणीनंतर हिंदू समाजाच्या पुनर्वसनात त्यांनी महत्त्वपूर्ण भूमिका बजावली. पाकिस्तानने काश्मीरवर हल्ला केल्यावर त्यांनी संघ स्वयंसेवकांना सैन्याच्या मदतीसाठी पाठवलं. 1975 मध्ये आणीबाणीच्या काळात त्यांनी सत्याग्रहाचं संचालन केलं. 30 ऑक्टोबर 1978 रोजी त्यांचं निधन झालं.
पंडित राम नारायण शास्त्री यांचा जन्म 11 फेब्रुवारी 1913 रोजी मध्य प्रदेशातील महू जवळच्या डोंगरगाव येथे झाला. प्राथमिक शिक्षण डोंगरगावला पूर्ण करून पुढील शिक्षणासाठी ते ग्वाल्हेरला आले. त्यांनी आयुर्वेदाचं शिक्षण घेतलं आणि आयुर्वेद शास्त्री ही परीक्षा प्रथम श्रेणीमध्ये उत्तीर्ण केली. प्रसिद्ध वैद्य रामेश्वर शास्त्री यांच्यासोबत त्यांनी आयुर्वेद चिकित्सेचा प्रत्यक्ष अनुभव घेतला. उत्तर प्रदेशातील हापूड येथून त्यांनी आयुर्वेद विज्ञान शिरोमणी ही उपाधी विशेष सन्मानासहित मिळवली. शिक्षण पूर्ण झाल्यानंतर त्यांनी नार्मदीय धर्मार्थ न्यास या नावाने आयुर्वेदिक औषधालय आणि दवाखाना सुरू केला. त्यांच्या यशाची कीर्ती सर्वत्र पसरली आणि देशातील प्रमुख वैद्यांमध्ये त्यांची गणना होऊ लागली. 1943 मध्ये त्यांचा राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाशी परिचय झाला. हळूहळू संघकार्य हे त्यांच्या जीवनाचं अंग बनून गेलं. ते मध्य भारत प्रांताचे माननीय संघचालक झाले. काश्मीर आंदोलन आणि गोरक्षा आंदोलनामध्ये त्यांना तुरुंगवास झाला. आणीबाणीमध्ये तुरुंगात त्यांच्यावर अत्याचार झाले, परंतु त्यांनी क्षमायाचना केली नाही. साहित्य क्षेत्रात त्यांनी अनेक नाटकं लिहिली आणि सादर केली. इंदूरमधून स्वदेश नावाचं हिंदी वर्तमानपत्र सुरू करण्यात त्यांची भूमिका महत्त्वाची होती. 28 डिसेंबर 1979 रोजी त्यांचा देहान्त झाला. पंडित राम नारायण शास्त्री यांचं जीवन म्हणजे संघनिष्ठेचं एक उत्तम उदाहरण होय.
नारायणराव तरटे यांचा जन्म 13 मार्च 1913 रोजी अकोला येथे झाला. त्यांच्या वडिलांची आर्थिक परिस्थिती चांगली नव्हती, त्यामुळे नारायणराव मॅट्रिकपर्यंतचं शिक्षण घेऊ शकले. याच काळात त्यांचा संघाशी संपर्क आला. वडिलांच्या निधनानंतर ते नागपूरला जाऊन डॉक्टर हेडगेवार यांना भेटले. डॉक्टर हेडगेवार यांनी त्यांना ग्वाल्हेरला जाऊन शाखा सुरू करण्यास सांगितलं. 1938 मध्ये नारायणराव ग्वाल्हेरला पोचले. त्यांनी श्रीकृष्ण धर्मशाळेत राहून ग्वाल्हेरमध्ये संघ कार्याचं बीजारोपण केलं. त्यांच्या प्रयत्नातून शहरी आणि ग्रामीण भागात अनेक शाखा सुरू झाल्या. त्यांनी शिवपुरी, गुणा या शहरांमध्येही शाखा सुरू केल्या. ग्वाल्हेरच्या शाखेवर येणाऱ्या स्वयंसेवकांमध्ये अटलबिहारी वाजपेयी होते. पंतप्रधान झाल्यानंतर वाजपेयींनी नारायणरावांचे आशीर्वाद घेतले. नारायणराव काही काळ उत्तर प्रदेशातील लखीमपूर इथेसुद्धा प्रचारक होते. त्यांनी हिंदुस्थान समाचार आणि हिंदू विश्व या संस्थांमध्ये काम केलं. वृद्धावस्थेत त्यांना नागपूरच्या डॉक्टर हेडगेवार भवन येथे आणण्यात आलं. 1 ऑगस्ट 2005 रोजी त्यांचं निधन झालं. नारायणराव तरटे यांचं जीवन संघनिष्ठेचं एक उत्तम उदाहरण आहे.
बाळासाहेब देशपांडे यांचा जन्म 26 डिसेंबर 1913 रोजी अमरावती येथे झाला. 1938 मध्ये त्यांना रेशन अधिकारी म्हणून नोकरी लागली, परंतु एका घटनेने व्यथित होऊन त्यांनी नोकरीचा राजीनामा दिला. 1926 मध्ये नागपूरच्या पंत व्यायामशाळेमध्ये डॉ. हेडगेवार यांच्या संपर्कात येऊन ते संघाचे स्वयंसेवक बनले. द्वितीय सरसंघचालक श्री गुरुजी यांच्याशीही त्यांची घनिष्ठता होती. 1942 मध्ये भारत छोडो आंदोलनात सहभाग घेतल्यामुळे ते तुरुंगात गेले. 1943 मध्ये त्यांचा विवाह श्रीमती प्रभावती यांच्याशी झाला. स्वातंत्र्यप्राप्तीनंतर त्यांनी पुन्हा राज्य सरकारच्या नोकरीत प्रवेश केला. 1948 मध्ये जशपूर येथे त्यांची नियुक्ती झाली, जिथे त्यांनी जनजाती समाजाच्या उन्नतीसाठी काम केलं. त्यांनी 100 हून अधिक शाळा आणि अनेक प्रकल्प सुरू केले. 1952 मध्ये त्यांनी जशपूरमध्ये वनवासी कल्याण आश्रमाची स्थापना केली. 1956 मध्ये त्यांनी नियोगी आयोगासमोर ख्रिश्चन मिशनऱ्यांच्या कारवायांची माहिती सादर केली. त्यांच्या प्रयत्नांमुळे जनजाती क्षेत्रात शिक्षण, आरोग्य, संस्कार, क्रीडा प्रकल्प वाढले. 1975 मध्ये आणीबाणीच्या काळात त्यांना 19 महिने तुरुंगात ठेवण्यात आलं. 1993 मध्ये त्यांनी सर्व जबाबदारीतून मुक्तता घेतली. 21 एप्रिल 1995 रोजी त्यांचा देहान्त झाला.
वसंतराव ओक यांचा जन्म 13 मे 1914 रोजी वर्धा जिल्ह्यातील नाचनगाव येथे झाला. शिक्षणासाठी ते नागपूरला आले आणि तिथे बाबासाहेब आपटे यांच्या टायपिंग क्लासमुळे संघाच्या कार्याशी संपर्कात आले. 1936 मध्ये मॅट्रिकनंतर त्यांनी दिल्लीला जाऊन शाखा सुरू केली. त्यांनी एम.ए. पर्यंतचे शिक्षण पूर्ण केले आणि दिल्ली प्रांतात संघाच्या शाखांचे मोठे जाळे निर्माण केले. त्यांच्या अथक परिश्रमामुळे दिल्ली प्रांतात संघशाखा विकसित झाल्या. 1942 च्या आंदोलनात त्यांनी सक्रिय सहभाग घेतला. महात्मा गांधी, सरदार पटेल, लालबहादूर शास्त्री यांच्यासह अनेक नेत्यांशी त्यांचे जिव्हाळ्याचे संबंध होते. 10 सप्टेंबर 1947 रोजी मुस्लिम लीगने आखलेल्या कटाची माहिती त्यांनी शासनापर्यंत पोचवली. त्यांनी श्री गुरुजी आणि गांधीजी यांची भेट घडवून आणली. पुढे गृहस्थ जीवन स्वीकारून त्यांनी दिल्लीत व्यापार उद्योग सुरू केला. गोवा मुक्ती आंदोलनात त्यांच्या पायात गोळी लागली. 1940 मध्ये त्यांनी भारत प्रकाशन ही संस्था स्थापन केली. 1955 मध्ये त्यांच्या प्रेरणेने हिंदी साहित्य संमेलन सुरू झालं. 1957 मध्ये त्यांनी लोकसभा निवडणूक लढवली, परंतु पराभूत झाले. 1966 मध्ये गोरक्षा आंदोलनात त्यांनी सहभाग घेतला. 9 ऑगस्ट 2000 रोजी त्यांचं निधन झालं.
यादवराव जोशी यांचा जन्म 3 सप्टेंबर 1914 रोजी नागपूरच्या एका वेदपाठी कुटुंबात झाला. ते आपल्या आई-वडिलांचे एकुलते एक पुत्र होते. लहानपणापासूनच त्यांनी जीवनात अडचणींचा सामना केला. त्यांची डॉ. हेडगेवार यांच्याशी खूपच जवळीक होती. ब्रिटिश सरकारने वीर सावरकरांची शिक्षा वाढवल्याचं ऐकून ते पूर्णपणे डॉक्टर हेडगेवार यांचे अनुयायी बनले. यादव एक श्रेष्ठ शास्त्रीय गायक होते आणि त्यांना संगीतातील बाल भास्कर म्हणून ओळखलं जात होतं. 1940 मध्ये संघाची संस्कृत प्रार्थना यादव यांनीच प्रथम गायली होती. एम.ए. आणि कायद्याची परीक्षा उत्तीर्ण केल्यावर त्यांना झाशी येथे प्रचारक म्हणून पाठवण्यात आलं. डॉक्टर हेडगेवार यांच्या मृत्यूनंतर 1941 मध्ये त्यांना कर्नाटकमध्ये पाठवण्यात आलं. त्यांनी बेळगाव, धारवाडपासून सुरुवात करत पूर्ण कर्नाटक प्रांताचे आणि नंतर दक्षिण क्षेत्राचे प्रचारक म्हणून काम केलं. 1977 पासून 1984 पर्यंत ते सहसरकार्यवाह राहिले. त्यांनी दक्षिण भारत पुस्तक प्रकाशन, संस्कार भारती अशा अनेक विषयांचे नेतृत्व केलं. त्यांच्या नेतृत्वाखाली कर्नाटकात अनेक मोठे कार्यक्रम झाले. 1987-88 मध्ये त्यांचा विदेश प्रवास झाला. आयुष्याच्या अखेरच्या टप्प्यात त्यांना कर्करोगाने गाठलं. 20 ऑगस्ट 1992 रोजी बेंगळुरूच्या संघ कार्यालयात त्यांचं निधन झालं.
बबुआजी, ज्यांचे खरे नाव श्री कृष्णवल्लभ प्रसाद नारायण सिंह होते, बिहारमधील राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाचे एक प्रमुख कार्यकर्ते होते. त्यांचा जन्म 16 सप्टेंबर 1914 रोजी नालंदा जिल्ह्यात झाला. लहानपणीच त्यांचे कुटुंब गया येथे स्थलांतरित झाले. राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाचे संस्थापक डॉ. हेडगेवार यांना पाठदुखीचा त्रास होत असल्याने ते राजगीर येथे गेले होते, जिथे बबुआजींनी त्यांची काळजी घेतली. डॉक्टर हेडगेवार यांनी बबुआजींना गया शहराचे संघचालक म्हणून नियुक्त केले. बबुआजींनी संघाच्या कार्यात आयुष्यभर योगदान दिले. त्यांनी अखिल भारतीय हिंदू महासभेच्या भागलपुर अधिवेशनात डॉक्टर हेडगेवार यांच्याशी परिचय केला. बबुआजींनी सामाजिक क्षेत्रातील शेकडो महानुभावांशी संपर्क ठेवला. त्यांनी आपल्या घराच्या अंगणात शिलालेख तयार केला होता. बबुआजींना संघाच्या पाच सरसंघचालकांसोबत काम करण्याचे भाग्य लाभले. त्यांनी भारत छोडो आंदोलनात भाग घेतला आणि त्याबद्दल तुरुंगवास भोगला. 1992 मध्ये श्री रामजन्मभूमी आंदोलनाच्या वेळीही त्यांना तुरुंगवास झाला. वयाच्या 93 व्या वर्षी, 18 डिसेंबर 2007 रोजी त्यांचे निधन झाले. त्यांच्या इच्छेनुसार त्यांचे अंत्यसंस्कार गया नगरीमध्ये करण्यात आले. बबुआजींनी संघनिष्ठेचे अनुपमेय उदाहरण दाखवले.
एकनाथजी रानडे हे कन्याकुमारी येथील स्वामी विवेकानंद स्मारकाचे शिल्पकार होते. त्यांचा जन्म 19 नोव्हेंबर 1914 रोजी अमरावती जिल्ह्यातील टिलटिला गावी झाला. शिक्षणासाठी ते नागपूरला आले आणि तिथे डॉक्टर हेडगेवार यांच्याशी संपर्क आला. लहानपणापासूनच ते प्रतिभावान आणि खोडकर होते. मॅट्रिक उत्तीर्ण झाल्यानंतर त्यांनी प्रचारक बनण्याची इच्छा व्यक्त केली. डॉक्टर हेडगेवारांनी त्यांना अधिक शिक्षण घेण्याचा सल्ला दिला. 1936 मध्ये त्यांनी पदवीपर्यंतचे शिक्षण पूर्ण केले आणि प्रचारक बनले. 1948 मध्ये गांधी हत्येचा खोटा आरोप ठेवून संघावर बंदी घातली गेली. एकनाथजींनी भूमिगत राहून देशभर प्रवास केला आणि सत्याग्रहाचे नेतृत्व केले. त्यांनी संघ आणि सरकार यांच्यामध्ये वार्तालाप घडवून आणला. 1962 मध्ये ते अखिल भारतीय बौद्धिक प्रमुख झाले. 1963 मध्ये स्वामी विवेकानंद यांची जन्मशताब्दी साजरी करण्यात आली. कन्याकुमारीला स्मारक बनवण्याची जबाबदारी त्यांच्यावर सोपवली गेली. त्यांनी निधी संकलनासाठी व्यापक योजना बनवली. 1970 मध्ये स्मारकाचे उद्घाटन झाले. 22 ऑगस्ट 1982 रोजी चेन्नई येथे त्यांचे निधन झाले.
राजाभाऊ पातुरकर राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाच्या पहिल्या पिढीतील प्रचारकांपैकी एक होते. त्यांचा जन्म 1915 मध्ये नागपूर येथे झाला. त्यांना स्वस्थ आणि सुदृढ शरीर, कठोर मन, कलाप्रेमी, अनुशासनप्रियता, साहसी वृत्ती आणि सामाजिक कार्यासाठी समर्पणाची तयारी वडिलांकडून लाभली होती. विद्यार्थी मित्रांमध्ये ते खूप लोकप्रिय होते. सीताबर्डी विद्यालयात शिकत असताना बाळासाहेब आणि भाऊराव देवरस यांच्याशी त्यांची मैत्री झाली. या मित्रांच्या माध्यमातून त्यांचा परिचय संघ शाखेशी आणि डॉ. हेडगेवार यांच्याशी झाला. मॅट्रिक उत्तीर्ण झाल्यानंतर डॉक्टरांनी त्यांना लाहोर येथे पाठवले. लाहोरमध्ये त्यांनी संघाचे काम सुरू केले. एकदा मुस्लिम गुंडांनी शाळेतील हिंदू विद्यार्थ्यांची छेडछाड केली, तेव्हा राजाभाऊंनी त्यांना बदडून काढले. यामुळे शहरात त्यांचा धाक निर्माण झाला. त्यांनी पंजाबमध्ये भरपूर प्रवास करून संघकार्य वाढवले. नेताजी सुभाषचंद्र बोस यांना इंग्रजांच्या नजरकैदेतून बाहेर काढण्यात त्यांनी महत्त्वाची भूमिका बजावली. 1948 मध्ये संघावर बंदी आल्यानंतर त्यांनी भूमिगत राहून सत्याग्रहाचे संचालन केले. 1952 ते 1957 पर्यंत ते मध्य भारताचे प्रांत प्रचारक राहिले. त्यांनी भारतीयमंगलम नावाने संस्था सुरू केली. 2 जानेवारी 1988 रोजी नागपूरमध्ये त्यांचा देहान्त झाला.
ठाकुर राम सिंहजी म्हणतात की एखाद्या शस्त्राच्या सहाय्याने किंवा विषप्रयोगाने केवळ 12 लोकांची हत्या केली जाऊ शकते. मात्र जर एखाद्या देशाचा इतिहासच उद्ध्वस्त केला, तर एकापाठोपाठ कितीतरी पिढ्यांचा ऱ्हास होतो. दुर्भाग्याने आपल्या देशाच्या इतिहासाच्या बाबतीतही असेच घडले आहे. ही चूक दुरुस्त करण्याच्या कार्यात राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाचे कार्यकर्ते प्रयत्नशील राहिले आहेत. खरा इतिहास लोकांसमोर आणण्याचं कार्य बाबासाहेब आपटे आणि मोरोपंत पिंगळे यांनी केलं. त्यांच्यानंतर या कामाचा विस्तार ठाकुर राम सिंहजी यांनी केला. त्यांनी लाहोरच्या सनातन धर्म कॉलेजमधून बी.ए. आणि ख्रिश्चन कॉलेजमधून इतिहासातील सुवर्ण पदकासह एम.ए. उत्तीर्ण केलं. शिक्षण घेत असताना ते संघाच्या शाखेत जाऊ लागले. फाळणीच्या काळात त्यांनी हिंदू समाजाचे रक्षण केले. 1949 मध्ये श्रीगुरुजींनी त्यांना पूर्वोत्तर भारतामध्ये पाठवलं. तिथे त्यांनी संघ कार्याचा पाया रचला. 1984 पासून त्यांनी अखिल भारतीय इतिहास संकलन योजनेचं काम केलं. त्यांच्या प्रयत्नातून सरस्वती नदी, आर्य आक्रमण, सिकंदराचा विजय अशा विषयांवर झालेल्या संशोधनामुळे विदेशी आणि वामपंथी इतिहासकारांचा खोटेपणा उघड झाला. 2006 मध्ये हमीरपूर जिल्ह्यातील नेरी या गावी ठाकुर जगदेवचंद स्मृती इतिहास शोध संस्थान या संस्थेची स्थापना करून ते भारतीय इतिहास पुनर्लेखनाच्या साधनेमध्ये व्यग्र झाले. वयाच्या 94व्या वर्षापर्यंत ते एकटेच प्रवास करत असत. 6 सप्टेंबर 2010 रोजी त्यांचं निधन झालं.
भाऊसाहेब भुस्कुटे हे राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाचे एक श्रेष्ठ प्रचारक होते. डॉ. हेडगेवार यांनी त्यांची पारख करून त्यांना संघ कार्यात आणले. भाऊसाहेबांचा जन्म 14 जून 1915 रोजी मध्य प्रदेशातील बऱ्हाणपूर येथे झाला. त्यांच्या पूर्वजांनी पेशव्यांच्या सेनेमध्ये सेवा केली होती. भाऊसाहेबांनी 1937 मध्ये बी.ए. ऑनर्स, 1938 मध्ये एम.ए. आणि 1939 मध्ये कायद्याची परीक्षा उत्तीर्ण केली. त्यांनी संघ शिक्षा वर्गाचं प्रशिक्षण पूर्ण केलं आणि शिक्षक म्हणून देशभरातील वर्गांना जाऊ लागले. त्यांनी प्रचारक बनण्याचा निश्चय केला तेव्हा घरात खळबळ माजली. डॉक्टर हेडगेवार यांनी त्यांना गृहस्थ जीवन स्वीकारून प्रचारकांसारखं काम करण्याची परवानगी दिली. 1941 मध्ये त्यांचा विवाह झाला आणि ते गृहस्थ प्रचारक बनले. 1948 मध्ये गांधी हत्येच्या वेळी त्यांना बंदी करण्यात आली. सुटका होताच त्यांनी पुन्हा सत्याग्रह केला. आणीबाणीच्या काळात ते पुन्हा तुरुंगात गेले. तुरुंगात त्यांनी अनेक स्वयंसेवकांना संस्कृत आणि इंग्रजी शिकवलं. त्यांनी "हिंदूधर्म मानवधर्म" नावाचा ग्रंथ लिहिला. भारतीय किसान संघाच्या स्थापनेनंतर ते दत्तोपंत ठेंगडी यांच्यासोबत मार्गदर्शक राहिले. 1 जानेवारी 1991 रोजी त्यांचं निधन झालं.
पांडुरंगपंत क्षीरसागर हे राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाच्या नागपुरातील कार्यालयाचे व्यवस्थापक होते. त्यांचा जन्म वर्धा जिल्ह्यातील हिंगणी गावी झाला. बालपणापासूनच ते संघाच्या शाखेत जाऊ लागले. पुढील शिक्षणासाठी नागपूरला येऊन ते इतवारी शाखेचे स्वयंसेवक झाले. श्री. बाळासाहेब देवरस यांच्या प्रेरणेने त्यांनी आजीवन संघ कार्य करण्याचा निश्चय केला. सुरुवातीला त्यांना बंगालमध्ये पाठवण्यात आलं, जिथे त्यांनी 5 वर्ष काम केलं. याच दरम्यान त्यांना प्लुरसीचा आजार झाला. 1946 मध्ये त्यांना महाराष्ट्रातील वाई येथे उपचारासाठी आणलं गेलं. 1950 मध्ये त्यांच्याकडे नागपूर कार्यालय प्रमुख म्हणून काम दिलं गेलं. त्यांनी केंद्रीय बैठकींची आणि अन्य व्यवस्थांची जबाबदारी उत्कृष्टपणे पार पाडली. 1955 मध्ये त्यांच्याकडे संघाचे अखिल भारतीय व्यवस्थाप्रमुख अशी जबाबदारी देण्यात आली. आणीबाणीच्या काळात पोलिसांनी संघ कार्यालयातील सर्व साहित्य ताब्यात घेतलं. हिशोबाच्या वह्या तपासण्यात आल्या, परंतु त्या इतक्या व्यवस्थित होत्या की सरकारला कोणताही आक्षेप घेता आला नाही. आणीबाणी उठल्यानंतर सरकारी अधिकाऱ्यांनी संघाच्या हिशोबाचे कौतुक केले. आणीबाणीमध्ये त्यांना ठाण्याच्या तुरुंगात ठेवण्यात आलं. 23 मार्च 1976 रोजी ठाण्याच्या कारागृहातच त्यांचा देहान्त झाला.
केशवराव गोरे यांनी राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाचे प्रचारक बनण्यापूर्वीच आपल्या वडिलांसाठी घर बनवले आणि बहिणीचा विवाहसुद्धा लावून दिला. 1 सप्टेंबर 1915 रोजी गोंदियामध्ये जन्मलेले केशवराव मूळचे सातारा जिल्ह्यातील वाईचे निवासी होते. त्यांच्या वडिलांचे नाव श्री नरहरी वामन गोरे आणि आई श्रीमती यशोदा गोरे होते. रेल्वेमध्ये नोकरी असल्याने नरहरी यांची सतत बदली होत असे. त्यामुळे केशवरावांचे प्राथमिक शिक्षण गोंदियामध्ये तर उच्च शिक्षण मिदनापूर, बंगाल इथे झाले. अत्यंत बुद्धिमान विद्यार्थी असल्याने त्यांनी मराठी बरोबरच हिंदी, इंग्रजी, बांग्ला, उडिया आणि संस्कृत या भाषा सुद्धा शिकून घेतल्या. लहानपणी त्यांचा स्वभाव अतिशय रागीट होता, परंतु संघाच्या कार्यात आल्यानंतर त्यांनी स्वभावात खूप परिवर्तन केले. 1938 मध्ये त्यांच्या वडलांची बदली मध्य प्रदेशातील बिलासपूर इथे झाली. केशवरावांनी तिथे एक किराणा मालाचे दुकान सुरू केले आणि त्याच्या जोडीने होलसेलचे काम सुद्धा करू लागले. त्यांनी आपल्या छोट्या बहिणीसाठी स्थळाचा शोध घेऊन धूमधडाक्यात लग्नही लावून दिले. 1940 मध्ये श्रीगुरुजी प्रवासात असताना त्यांच्या घरी आले. त्यांनी नरहरी यांना सांगितलं की आपल्या चार मुलांपैकी एका मुलाला प्रचारक बनू द्या. त्यांचे मोठे बंधू यशवंत गोरे यांनी केशवरावांना प्रचारक होण्यासाठी प्रेरित केले. 1942 मध्ये केशवराव प्रचारक बनले. त्यांनी मुख्यतः मध्य भारत, महाकौशल आणि छत्तीसगडमध्ये विविध जबाबदाऱ्यांवर काम केले. 28 ऑक्टोबर 2001 रोजी त्यांचं देहावसान झालं.
मधुकर भागवत हे राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाचे विद्यमान सरसंघचालक श्री मोहनजी भागवत यांचे वडील होते आणि एक आदर्श गृहस्थी कार्यकर्ता होते. गुजरातमध्ये संघकार्यात बीजारोपण करण्याचे श्रेय त्यांनाच जातं. लग्नाच्या आधी आणि नंतर सुद्धा प्रचारक म्हणून त्यांनी तिथे काम केलं. ते गुजरातचे पहिले प्रांत प्रचारक होते. मधुकर राव यांचा जन्म नागपूरजवळ चंद्रपूर येथे झाला. त्यांच्या वडिलांचे नाव श्री नारायणराव भागवत होते, जे सुप्रसिद्ध वकील आणि जिल्हा संघचालक होते. मधुकर राव 1929 मध्ये चंद्रपूर येथेच संघाचे स्वयंसेवक बनले. संघाचे संस्थापक डॉ. हेडगेवार यांच्याशी त्यांचा जवळून संपर्क आला. मॅट्रिक परीक्षा उत्तीर्ण होत असतानाच त्यांचं संघाचे तृतीय वर्षसुद्धा पूर्ण झालं. पुण्यातून बी.एस्सी. उत्तीर्ण होऊन 1941 मध्ये त्यांनी श्री. एकनाथजी रानडे यांच्या बरोबर मध्य प्रदेशातील कटनी येथे प्रचारक म्हणून काम सुरू केलं. त्यानंतर त्यांना गुजरातमध्ये संघकार्य सुरू करण्यासाठी पाठवलं गेलं. त्यांनी सूरत, बडोदा आणि कर्णावती येथे संघाची शाखा सुरू केली. 1943-44 पासून संपूर्ण उत्तर भारत आणि सिंध प्रांत यांचे प्रशिक्षण वर्ग गुजरातमध्ये होऊ लागले. आपल्या मातोश्रीच्या निधनामुळे मधुकररावांना लग्न करावं लागलं. काही काळानंतर वडिलांचं सुद्धा निधन झालं, परंतु ते विचलित झाले नाहीत. 1948 मध्ये संघावर बंदी येईपर्यंत त्यांच्या संघटन कौशल्यामुळे गुजरातच्या 115 शहरांमध्ये शाखा सुरू झाल्या होत्या. बंदीच्या काळात ते तुरुंगात राहिले. प्रचारक जीवनातून निवृत्त झाल्यानंतर त्यांनी नागपूरमधून कायद्याची पदवी प्राप्त केली. 1975 च्या आणिबाणी काळामध्ये पती-पत्नी दोघेही तुरुंगात गेले. श्री मधुकर भागवत यांचं वयाच्या 85 व्या वर्षी 10 ऑगस्ट 2001 रोजी निधन झालं.
बच्छराज व्यास यांनी राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघ आणि भारतीय जनसंघाच्या कामामध्ये आपलं संपूर्ण जीवन समर्पित केलं. त्यांचा जन्म 24 सप्टेंबर 1916 रोजी नागपूरमध्ये झाला. त्यांच्या वडिलांचे मूळ गाव राजस्थानमधील डिडवाना होते. बच्छराजजी अत्यंत हुशार विद्यार्थी होते आणि बी.ए. ऑनर्स आणि एल.एल.बी. करून त्यांनी वकिली सुरू केली. महाविद्यालयात शिकत असताना ते बाळासाहेब देवरस यांच्या संपर्कात आले आणि संघाच्या शाखेत जाऊ लागले. बाळासाहेबांच्या माध्यमातून त्यांची भेट डॉ. हेडगेवार यांच्याशी झाली. बच्छराजजींच्या घरी स्पृश्य-अस्पृश्यतेचा विचार होता, परंतु संघाच्या शिबिरात सहभागी झाल्यानंतर त्यांनी समरसतेचा विचार स्वीकारला. हळूहळू बच्छराजजींचा वकिलीमध्ये चांगला जम बसला आणि संघाच्या शाखेमध्येसुद्धा त्यांचं पूर्ण लक्ष राहत असे. त्यांच्या प्रयत्नातून अनेक युवक संघाचे स्वयंसेवक बनले. श्रीगुरुजींचा त्यांच्यावर प्रगाढ विश्वास होता आणि विविध संघटनांना निधीची आवश्यकता निर्माण झाल्यावर हे काम त्यांच्यावर सोपवण्यात येत असे. बच्छराजजी तृतीय वर्ष शिक्षित होते. त्यांनी राजस्थानमध्ये संघकार्याचा पक्का पाया घातला. 1948 च्या बंद काळात त्यांनी नागपूर केंद्र सांभाळत देशभरच्या सत्याग्रहालासुद्धा गती दिली. 1965 मध्ये ते भारतीय जनसंघाचे राष्ट्रीय अध्यक्ष झाले. पदवीधर मतदारसंघातून निवडून येऊन ते 14 वर्षे महाराष्ट्र विधान परिषदेचे सदस्यसुद्धा राहिले. श्री. बच्छराजजी व्यास यांचं 15 मार्च 1972 रोजी निधन झालं. समाजजीवनात अखंड सक्रिय राहिलेले बच्छराजजी आदर्श जनसेवक म्हणून ओळखले जातात.
दीनदयाल उपाध्याय हे एक अलौकिक व्यक्तिमत्त्व होतं. 25 सप्टेंबर 1916 रोजी त्यांचा जन्म जयपूरपासून अजमेरकडे जाणाऱ्या रस्त्यावरील धनकिया गावात झाला. त्यांच्या वडिलांचे नाव श्री भगवती प्रसाद होते. दीनदयालजी तीन वर्षांचे असताना त्यांचे वडील आणि आठ वर्षांचे असताना त्यांच्या आईचे निधन झाले. त्यामुळे त्यांचे पालन पोषण त्यांच्या मामांनी केलं. अत्यंत बुद्धिमान असल्यामुळे ते नेहमीच प्रथम श्रेणीमध्ये उत्तीर्ण होत गेले. 1939 मध्ये त्यांनी सनातन धर्म कॉलेज कानपूर इथून बी.ए. ची परीक्षा उत्तीर्ण केली. तिथे त्यांचा संपर्क राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाचे प्रांत प्रचारक श्री. भाऊराव देवरस यांच्याशी आला. यानंतर ते संघ कार्यामध्ये अधिकच आकर्षित झाले. एम.ए. करण्यासाठी ते आग्र्याला गेले, परंतु घरच्या अडचणींमुळे ते एम.ए. पूर्ण करू शकले नाहीत. पुढे प्रयाग इथून त्यांनी बी.टी. परीक्षा उत्तीर्ण केली. 1942 मध्ये त्यांनी गोला गोकर्णनाथ, जिल्हा लखीमपूर, उत्तर प्रदेश येथून प्रचारक जीवन सुरू केलं. 1950 मध्ये डॉक्टर श्यामाप्रसाद मुखर्जी यांनी पंडित नेहरूंच्या धोरणाचा निषेध करत केंद्रीय मंत्रीमंडळातून राजीनामा दिला. श्रीगुरुजींच्या मदतीने दीनदयालजींनी भारतीय जनसंघाची स्थापना केली. 1967 मध्ये त्यांची भारतीय जनसंघाच्या अध्यक्षपदी निवड झाली. 11 फेब्रुवारी 1968 रोजी दीनदयालजींची हत्या झाली. एकात्ममानववादाचे जनक म्हणून दीनदयालजींची ओळख सदैव कायम राहील.
नानाजी देशमुख हे एक ऋषितुल्य व्यक्तिमत्त्व होते, ज्यांनी ग्रामविकासाच्या क्षेत्रात मानदंड प्रस्थापित केला. त्यांचा जन्म महाराष्ट्रातील परभणी जिल्ह्यातील कडोली गावी झाला. विद्यार्थी दशेत घरच्या गरीबीमुळे त्यांनी भाजी विक्री करून पुस्तकांसाठी पैसे जुळवले. त्यांनी राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाचे संस्थापक डॉ. हेडगेवार यांच्याकडून संघाची प्रतिज्ञा घेतली आणि प्रचारक बनण्याचा निश्चय करून घरदार सोडलं. गोरखपूरमध्ये त्यांनी पहिलं सरस्वती शिशु मंदिर सुरू केलं, जे आज विद्या भारती संस्थेच्या अंतर्गत 50 हजारहून अधिक शाळांमध्ये परिवर्तित झालं आहे. लखनऊमध्ये राष्ट्रधर्म प्रकाशन संस्थेची स्थापना करून त्यांनी राष्ट्रधर्म मासिक, पाञ्चजन्य साप्ताहिक आणि दैनिक स्वदेश नावाचं वर्तमानपत्र सुरू केलं. गांधीजींच्या हत्येनंतर संघावर बंदी आल्यामुळे प्रकाशन संस्था संकटात सापडली, परंतु नानाजींनी टोपण नावांनी अनेक प्रकारची प्रकाशनं काढली. जनसंघाच्या स्थापनेनंतर त्यांनी उत्तर प्रदेशातील काम हाती घेतलं आणि प्रत्येक जिल्ह्यापर्यंत जनसंघाचं काम पोहोचवलं. त्यांनी उत्तर प्रदेशातील सत्तारूढ कॉंग्रेसची घमेंड उतरवली आणि विविध विचारधारेच्या नेत्यांना एकत्र आणलं. विनोबा भावे यांच्या भूदान चळवळीत आणि इंदिरा गांधींच्या आणीबाणीविरुद्ध झालेल्या आंदोलनामध्ये त्यांनी सहभाग घेतला. जयप्रकाशजी यांच्यावर लाठीमार झाल्यावर नानाजींनी ती लाठी आपल्या हातावर झेलली, ज्यामुळे त्यांच्या हाताची हाडं मोडली, परंतु जयप्रकाशजी मात्र बालंबाल वाचले. त्यांनी चित्रकूट येथे देशातलं पहिलं ग्रामोदय विद्यापीठ स्थापन केलं आणि आसपासच्या 500 गावांचा लोकसहभागातून सर्वांगीण विकास सुरू केला. त्यांनी राज्यसभेचं सदस्यत्व स्वीकारलं आणि मिळणारा खासदार निधी सेवा प्रकल्पांसाठी वापरला. नानाजींच्या समाजसेवेचा यथोचित गौरव भारत सरकारनेही केला आणि त्यांना मरणोत्तर भारतरत्न हा सर्वोच्च नागरी सन्मान बहाल करण्यात आला. त्यांच्या जीवनकार्यामुळे ते सदैव पथदर्शी ठरतील.
शिवरामपंत जोगळेकर हे तमिळनाडूमध्ये हिंदुत्व जागरणाचं आणि संघ कार्याचा प्रसार करण्याचं काम यशस्वीपणे करणारे संघ प्रचारक होते. त्यांचा जन्म कर्नाटकातील बागलकोट येथे झाला. त्यांच्या वडिलांचं आकस्मिक निधन झालं तेव्हा ते केवळ एक वर्षाचे होते. त्यांच्या आई सरस्वतीताई यांनी सांगली येथे मोठ्या कष्टाने त्यांचं पालन पोषण केलं. शालेय जीवनात ते आपल्या शिक्षकांच्या राष्ट्रीय विचारांनी प्रभावित झाले आणि वीर सावरकर यांच्या जीवनावर भाषण दिलं. युवा अवस्थेत मसुरकर महाराज यांच्या प्रेरणेने त्यांनी देशसेवेचं व्रत घेतलं. सांगलीत शिकत असताना त्यांनी डॉ. हेडगेवार यांचं दर्शन घेतलं आणि संघ कार्यात सहभागी झाले. पुण्यात बी.एस्सी. पूर्ण केल्यानंतर त्यांनी हवेमधील धूलिकण यांची गती या विषयावर शोधप्रबंध लिहिला. डॉ. हेडगेवार यांच्या निधनानंतर त्यांनी नोकरी सोडून प्रचारक बनण्याचा निर्णय घेतला. एम.एस्सी. सुवर्ण पदक विजेते ठरून त्यांनी संघाचे प्रचारक म्हणून काम सुरू केलं. श्री गुरुजींनी त्यांना मद्रासला पाठवलं, जिथे त्यांनी अखेरच्या श्वासापर्यंत काम केलं. तमिळनाडूमध्ये संघाचं काम करणं खूप कठीण होतं, परंतु त्यांनी मजूर कामगार वर्गात संपर्क करून शाखा सुरू केली. आर्थिक चणचण असूनही त्यांनी शहरातील वस्त्या आणि गावांमध्ये पायी फिरून सेवाकार्य केलं. पिण्याचे पाणी, आरोग्य, शिक्षण अशा मूलभूत गरजांची पूर्तता करण्यासाठी त्यांनी अनेक सेवाकार्य सुरू केली. त्यांनी वर्तमानपत्र वाचून दाखवून आणि पत्र लिहिण्यासाठी प्रेरित करून लोकांमध्ये जागरूकता निर्माण केली. त्यांनी व्हिजन नावाची संस्था स्थापन केली, ज्यामुळे हजारो सुशिक्षित लोक संघाशी जोडले गेले. त्यांच्या कठोर साधनेमुळे तमिळनाडूमधील संघकार्याचा भक्कम पाया तयार झाला. आपल्या आयुष्यातील सहा दशके त्यांनी संघकार्याच्या विविध जबाबदाऱ्या पार पाडल्या. अखेर 29 जून 1999 रोजी त्यांचा देहान्त झाला. त्यांच्या इच्छेनुसार त्यांचं पार्थिव वैद्यकीय संशोधनासाठी दान करण्यात आलं. अशा प्रकारे त्यांनी आपलं सुवर्ण पदक दान करून प्रचारक जीवन सुरू केलं आणि देहदानानं सफल सांगता केली.
भैय्याजी सहस्त्रबुद्धे हे अनेक गुणांनी संपन्न असलेलं व्यक्तिमत्त्व होतं. त्यांचा जन्म मध्य प्रदेशातील खांडवा येथे झाला. त्यांच्या वडिलांचं वकिलीचं काम होतं, परंतु भैय्याजींच्या मातोश्रींचं निधन झालं तेव्हा ते नऊ वर्षांचे होते. भैय्याजींनी मॅट्रिकपर्यंतचं शिक्षण इंदूरमध्ये पूर्ण केलं आणि पुढे नागपूरला आपल्या आत्येबहीणकडे आले. तिथेच ते राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाचे स्वयंसेवक झाले. त्यांनी मराठीमध्ये एम.ए. आणि नंतर वकिलीची परीक्षा उत्तीर्ण केली. काही काळ त्यांनी नागपूरच्या जोशी विद्यालयात शिक्षकाची नोकरी केली. याच काळात त्यांचं डॉ. हेडगेवार यांच्या घरी जाणं येणं सुरू झालं. बाबासाहेब आपटे यांच्या प्रेरणेने भैय्याजी संघाचे प्रचारक बनले. सुरुवातीला ते उत्तर प्रदेशातील विविध क्षेत्रांमध्ये विभाग प्रचारक म्हणून कार्यरत राहिले. नंतर ते मध्य प्रदेशातील ग्वाल्हेर या विभागाचे विभाग प्रचारक झाले. संघावर बंदी आली तेव्हा त्यांनी लखनऊमध्ये भूमिगत राहून काम केलं. कॉंग्रेसच्या गुंडांनी त्यांचं घर जाळून टाकण्याचा प्रयत्न केला, परंतु काही भल्या माणसांच्या सहकार्याने त्यांची सुटका झाली. बंदी उठल्यानंतर ते मध्य भारताचे प्रांत प्रचारक झाले. घरची परिस्थिती बिघडल्याने त्यांनी गृहस्थाश्रम स्वीकारून इंदूरमध्ये वकिली सुरू केली. नंतर ते खामगावच्या एका शाळेमध्ये अध्यापन करू लागले. आणीबाणीच्या काळात त्यांना नागपूर कारागृहात बंदी करण्यात आलं. बंदी उठल्यानंतर त्यांनी नोकरीचा राजीनामा दिला आणि पूर्णवेळ लेखन व अध्ययन करण्यात स्वतःला गुंतवून घेतलं. भैय्याजींच्या भाषणाने श्रोते मंत्रमुग्ध होत असत. ते एक सिद्धहस्त लेखक सुद्धा होते. त्यांनी सुमारे 125 पुस्तकं मराठी भाषेमध्ये लिहिली. त्यातील जीवनमूल्ये ही पुस्तकं अफाट लोकप्रिय झाली. लखनऊच्या लोकहित प्रकाशनाने त्यांची पंचवीसहून अधिक पुस्तकं हिंदीमध्ये भाषांतरित आणि प्रकाशित केली. त्यांनी सरस्वती नदीचा शोध या विषयावर सुद्धा एक पुस्तक लिहिलं. 90 वर्षांच्या सुदीर्घ, समाधानी व सफल जीवन जगलेल्या भैय्याजींचा 14 मे 2007 रोजी यवतमाळ येथे देहान्त झाला.
लक्ष्मणराव इनामदार, ज्यांना वकीलसाहेब म्हणून ओळखलं जातं, यांनी गुजरातमधील संघ कार्यावर अमीट ठसा उमटवला आहे. त्यांच्या पूर्वजांनी छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या काळात स्वराज्याची सेवा केली होती, त्यामुळे त्यांना इनामदार ही उपाधी मिळाली. वकीलसाहेब एका विशाल एकत्र कुटुंबाचे सदस्य होते, ज्यात सात भाऊ, दोन बहिणी, चार आत्या आणि त्यांची मुलं होती. आर्थिक विवंचना असूनही त्यांच्या वडिलांनी सर्व संसाराचा गाडा निभावला, त्यामुळे वकीलसाहेबांच्या मनात सर्वांना बरोबर घेऊन चालण्याचे संस्कार रुजले. त्यांनी शिक्षण घेत असताना हैद्राबादच्या निजाम राजवटीत अत्याचाराविरुद्ध जन आंदोलनात भाग घेतला. 1943 मध्ये त्यांनी राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाचे प्रचारक म्हणून काम सुरू केलं. गुजरातमधील नवसारी येथे त्यांना पाठवण्यात आलं, त्यांनी अखेरच्या श्वासापर्यंत तिथेच काम केलं. त्यांनी गुजरातमध्ये शाखांची संख्या 150 पर्यंत पोहचवली. आपलं आरोग्य उत्तम राहण्यासाठी ते आसन, प्राणायाम, व्यायाम, ध्यान आणि साप्ताहिक उपवास करत असत. सर्वांशी स्नेहपूर्ण आत्मीय संबंध ठेवण्यात त्यांची मोठी विशेषता होती. पूर्व प्रचारक तसेच जे कार्यकर्ते काही कारणाने कामापासून दूर गेले आहेत अशा व्यक्तींना ते आवर्जून भेटत असत. संघ कार्यामुळे कार्यकर्त्यांच्या उदरनिर्वाह किंवा कुटुंबात काही अडचण येऊ नये याची ते काळजी घेत असत. 1973 मध्ये पश्चिम क्षेत्र प्रचारक म्हणून त्यांचा विदर्भासहित संपूर्ण महाराष्ट्र प्रांतात प्रवास सुरू झाला. त्यानंतर त्यांच्याकडे अखिल भारतीय व्यवस्थाप्रमुख अशी जबाबदारी आली. 1982 मध्ये त्यांना कर्करोगाची बाधा झाली, परंतु त्यांनी उपचारासाठी मिळालेली रक्कम गरीबांसाठी चाललेल्या वैद्यकीय उपचार केंद्राला दिली. एका स्वयंसेवकाने संघकार्यसाठी पंखा भेट देण्याची इच्छा व्यक्त केली तेव्हा त्यांनी ते पैसे गुरुदक्षिणेमध्येच समर्पण करा असं सांगितलं. वकीलसाहेब वेशभूषा, भाषाशैली, बोली या सर्व बाबतीत सौराष्ट्रातील एक सामान्य गुजराती व्यक्ती वाटत असत. त्यांनी सोमनाथ मंदिराचा जीर्णोद्धार, गोहत्याबंदी सत्याग्रह, विवेकानंद जन्मशताब्दी अशा देशव्यापी अभियानामध्ये लक्षणीय कार्य केलं. अशा प्रकारे गुजरातच्या संघ कार्याचे शिल्पकार ठरले. 15 जुलै 1985 रोजी पुण्यात त्यांचं निधन झालं. गुजरातमधील संघकार्य तसेच संघ प्रेरित अन्य सर्व कामात आजही वकीलसाहेबांच्या व्यक्तित्वाचा सुगंध दरवळत असल्याचं लक्षात येतं.
भाऊराव देवरस हे राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाच्या कार्यात महत्त्वपूर्ण योगदान देणारे एक प्रमुख व्यक्तिमत्त्व होते. त्यांचा जन्म नागपूरमधील एका साधारण कुटुंबात झाला. त्यांच्या मोठ्या भावासह, बाळासाहेब देवरस (तिसरे सरसंघचालक), त्यांनी लहानपणापासूनच संघाच्या विचारांशी एकरूप होण्यास सुरुवात केली. भाऊरावांनी लखनऊ विद्यापीठात एम.कॉम. आणि एल.एल.बी. च्या पदव्या सुवर्ण पदकासह मिळवल्या. शिक्षण पूर्ण झाल्यानंतर त्यांनी उत्तर प्रदेशात संघाचं काम उभं करण्याचा निर्धार केला. आर्थिक अडचणी असूनही त्यांनी मुलांचे शिकवणीवर्ग घेत आणि एक वेळ भोजन करत संघाच्या शाखांचा विस्तार केला. त्यांनी काशी हिंदू विश्वविद्यालयात विद्यार्थ्यांच्या वसतीगृहांमध्ये जाऊन संघाच्या विचारांचा प्रसार केला. त्यांच्या प्रयत्नांमुळे उत्तर प्रदेशातील अनेक जिल्ह्यांमध्ये संघाच्या शाखा सुरू झाल्या. दीनदयाळ उपाध्याय, अटलबिहारी वाजपेयी, रज्जूभैया (चौथे सरसंघचालक) असे कर्तृत्ववान विद्यार्थी त्यांच्या संपर्कात आले. त्यांनी लखनऊला राष्ट्रधर्म प्रकाशनची स्थापना केली, ज्याच्या माध्यमातून राष्ट्रधर्म मासिक, पाञ्चजन्य साप्ताहिक आणि दैनिक तरुण भारत यांचे प्रकाशन सुरू झालं. त्यांनी गोरखपूरमध्ये नानाजी देशमुख यांच्या सहकार्याने सरस्वती शिशु मंदिर सुरू केलं, ज्यामुळे विद्या भारती संस्थेच्या माध्यमातून देशभर 50,000 शाळा उभ्या राहिल्या. भाऊरावांनी बिहार, बंगाल आणि पूर्वांचलचे क्षेत्र प्रचारक म्हणून काम केलं. सहसरकार्यवाह म्हणून त्यांनी संपूर्ण देशभर प्रवास केला. दिल्लीमध्ये राहून त्यांनी विद्याभारती आणि भारतीय जनता पार्टी अशा कामांकडे विशेष लक्ष दिलं. माणसांची पारख करण्याची अद्भुत क्षमता असल्यामुळे त्यांनी अनेक दिग्गज कार्यकर्ते घडवले. त्यांच्या कार्यामुळे संघाचं काम देशभर पसरलं. हळूहळू त्यांचं शरीर थकलं तरीसुद्धा त्यांची मानसिक आणि बौद्धिक जागरूकता तल्लख राहिली. 13 मे 1992 रोजी दिल्लीमध्ये त्यांचं निधन झालं. संघासाठीची त्यांची अविश्रांत साधना स्वयंसेवकांच्या सदैव स्मरणात राहील.
लक्ष्मणराव भिडे हे राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाच्या कामाला विश्वव्यापी रूप देणारे आणि या कार्यात महत्त्वाची भूमिका बजावणारे प्रचारक होते. अकोला येथे जन्मलेल्या लक्ष्मणरावांमध्ये विद्यार्थी जीवनापासूनच सेवाभाव काठोकाठ भरलेला होता. चंद्रपूरमध्ये महापूर आल्यावर त्यांनी जीव धोक्यात घालून अनेक कुटुंबांचे प्राण वाचवले. त्यांच्या आईला विंचू चावल्यावर त्यांनी ताबडतोब जानवं पायाला बांधून तिचे प्राण वाचवले. बाबासाहेब आपटे यांच्या प्रभावाखाली ते 1941 मध्ये प्रचारक झाले. त्यांनी उत्तर प्रदेशातील विविध ठिकाणी संघ कार्याचा विस्तार केला. 1959 मध्ये त्यांना केनियाला पाठवण्यात आलं आणि 1973 मध्ये संपूर्ण विश्व विभागाचं काम देण्यात आलं. त्यांनी 20 वर्षे जगभरातील हिंदू समाजाशी संपर्क साधला. आज जगभरातील सुमारे 40 देशांमध्ये संघाचं काम चालू आहे, ज्याचा पाया भिडे यांच्या कठोर परिश्रम आणि साधनेचं फळ आहे. त्यांनी विदेशातील हिंदू समाजाच्या आणि भारताच्या हितासाठी अनेक संस्था निर्माण केल्या. मॉरिशसमध्ये हिंदू समाजात फाटाफूट झाल्यावर त्यांनी समझोता घडवून विजय मिळवला. अनेक भाषांचे जाणकार असलेले भिडे साध्या राहणीचे आणि मृदुभाषी स्वभावाचे होते. त्यांच्या व्यक्तिगत गरजा कमी असल्याने खर्चही कमी असे. विदेशातील प्रवासात कार्यकर्ते त्यांच्या खिशात डॉलर ठेवत असत, परंतु ते पैसे तसेच राहिलेले असत. थंड प्रदेशात कोट-पॅन्ट आणि भारतात धोतर-झब्बा असा त्यांचा वेश असे. 1992 मध्ये ते दीनदयाळ शोध संस्थानचे अध्यक्ष झाले. दिल्लीतील वातानुकूलन यंत्राला त्यांनी कधीही स्पर्श केला नाही. सतत प्रवास केल्याने त्यांची तब्येत बिघडली आणि गळ्याशी संबंधित आजारामुळे वाणी बंद झाली. तरीही ते प्रसन्नतेने सर्वांना भेटत आणि पाटीवर मनोगत लिहून संवाद साधत. डिसेंबर 2000 मध्ये त्यांनी सर्वांचा पत्राद्वारे निरोप घेतला. 7 जानेवारी 2001 रोजी त्यांनी जगाचा निरोप घेतला. लक्ष्मणराव भिडे यांनी साधी राहणी, अत्यल्प वैयक्तिक गरजा आणि उच्च विचार यांचा त्रिवेणी संगम जपला.
मधुसूदन देव हे राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाच्या परंपरेतील एक तपस्वी व्यक्तिमत्व होते. त्यांच्या जीवनात साधेपणा, परिश्रमशीलता आणि सर्वांबद्दल आपुलकी होती. देवजींचा जन्म नागपुरमधील धंतोली भागात झाला. त्यांच्या वडिलांची डॉक्टर हेडगेवार यांच्याशी घनिष्ठ मैत्री होती. त्यामुळे देवजींना लहानपणापासूनच संघाचा विचार आणि कार्यप्रणाली यांचे बाळकडू मिळाले. धंतोली शाखेचे मुख्य शिक्षक म्हणून त्यांनी आदर्श शाखा निर्माण केली. त्यांनी बाल विभागाचे काम पाहत असताना अनेक तरुणांना प्रेरित केले. विज्ञानाचे शिक्षक म्हणून काम करत असताना त्यांनी प्रचारक बनण्याचा निर्णय घेतला. त्यांनी चांगल्या पगाराची नोकरी सोडून बिहारमध्ये प्रचारक म्हणून काम सुरू केले. संघ बंदी काळातही त्यांनी बिहार सोडले नाही. शारीरिक कार्यक्रमांची त्यांना विशेष आवड होती. घोष आणि संगीत यांचीही त्यांना गोडी होती. त्यांनी बिहारमध्ये उत्तम घोषपथक उभे केले. त्यांनी मुझफ्फरपूर, दरभंगा, पाटना इत्यादी ठिकाणी संघकार्याचा प्रभावी विस्तार केला. बिहारचे प्रांत प्रचारक म्हणून त्यांनी जबाबदारी स्वीकारली. आणीबाणीनंतर ते उत्तर प्रदेश आणि बिहारचे सह क्षेत्र प्रचारक झाले. त्यांनी बिहारच्या सामाजिक क्षेत्रातील प्रमुख व्यक्तींशी संपर्क ठेवला. जयप्रकाश नारायण यांच्याशी त्यांचा चांगला संपर्क होता. जयप्रकाशजी संघाचे समर्थक बनले. देवजींचा पाटण्यात देहान्त झाला. त्यांच्या निधनाने संघाच्या कार्यकर्त्यांच्या मालिकेतील आणखी एक मूर्ती निखळली.
अनंतराव गोखले हे अनुशासनामध्ये स्वतःसाठी अत्यंत कठोर, परंतु लोकांसाठी मृदुमुलायम व्यक्तिमत्व होते. त्यांचा जन्म खांडवा येथे एका संपन्न कुटुंबात झाला. त्यांच्या वडिलांची डॉक्टर हेडगेवार यांच्याशी घनिष्ठ मैत्री होती. नागपूरमध्ये शिक्षण घेत असताना त्यांनी संघाची प्रतिज्ञा घेतली. डॉक्टर हेडगेवार यांच्या निधनानंतर त्यांनी प्रचारक बनण्याचा निर्णय घेतला. कानपूर येथे प्रचारक म्हणून काम करत असताना त्यांनी अनेक शाखा सुरू केल्या. प्रवास आणि भोजनाचा खर्च संघचालक देत असत, बाकी गोष्टीसाठी ते घरून पैसे मागत असत. संघावर बंदी आली असताना त्यांनी अखिल भारतीय विद्यार्थी परिषदेच्या माध्यमातून साक्षरता प्रसाराचे काम केले. त्यांनी 150 स्वयंसेवकांना गावोगावी पाठवले. बंदी उठल्यानंतर त्यांनी खेळाची मैदान आणि भजनी मंडळ शाखेमध्ये परिवर्तीत केली. त्यांनी मोठ्या चातुर्याने संघ बंदी काळातसुद्धा शेकडो शाखांची वाढ केली. दिल्लीत राहून त्यांनी पंजाब प्रांताचे प्रांत प्रचारक म्हणून काम केले. आणीबाणीच्या काळात त्यांचं केंद्र नागपूर झालं. आणीबाणी उठल्यानंतर ते मध्य भारताचे प्रांत प्रचारक राहिले. पुढे उत्तर प्रदेशात सहप्रांतप्रचारक म्हणून काम केले. वाचनाची आणि शिकवण्याची त्यांना खूप आवड होती. प्रवास कठीण झाल्यावर त्यांनी लखनौच्या लोकहित प्रकाशन संस्थेचं काम स्वीकारलं. त्यांनी 150 नवीन पुस्तके प्रकाशित केली. वृद्धावस्थेतही ते शाखेमध्ये नियमित उपस्थित राहत असत. त्यांनी आपल्या वडिलोपार्जित मिळकतीचा वाटा संघ कार्यासाठी दान केला. त्यांच्या निधनानंतरही त्यांची स्मृती संघाच्या कार्यात जिवंत आहे. अनंतराव गोखले हे शब्दशः त्यागमूर्ती होते.
आबाजी थत्ते हे राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाचे एक निष्ठावान कार्यकर्ते होते. त्यांच्या जीवनात अनुशासन आणि कठोर परिश्रम यांचा समावेश होता. वडील बंधू आप्पाजी आणि वहिनी यांनी त्यांचे पालन पोषण पुत्रवत केले. मुंबईत वैद्यकशास्त्राची एमबीबीएस परीक्षा उत्तीर्ण करून ते संघाचे प्रचारक झाले. बाळासाहेब देवरस यांनी त्यांना नागपूरला बोलवून घेतले. गुरुजींच्या प्रवासात सोबत राहण्यासाठी त्यांची योजना करण्यात आली. बंगालमधील शिवपूर येथे त्यांनी संघकार्याचा अनुभव घेतला. त्यांच्या प्रयत्नांमुळे शिवपूर येथून स्थानिक प्रचारक निघण्याची परंपरा सुरू झाली. संघावरील पहिली बंदी उठल्यानंतर त्यांची सरसंघचालकांचे विशेष सचिव म्हणून नियुक्ती झाली. त्यांनी श्री गुरुजी आणि बाळासाहेब देवरस यांच्या बरोबर देशभर प्रवास केला. त्यांच्या व्यक्तिगत स्वास्थ्यापासून ते कार्यक्रमांच्या आयोजनापर्यंत सर्व गोष्टीची काळजी घेत असत. श्री गुरुजींच्या निधनानंतर बाळासाहेबांबरोबर प्रमुख कार्यकर्त्यांची भेट करून देत एका सेतूची भूमिका बजावली. त्यांनी कधीही महत्त्वाच्या प्रसंगांची वाच्यता केली नाही. अखिल भारतीय प्रचार प्रमुख म्हणून त्यांनी काम केले. ग्राहक पंचायत, सहकार भारती, राष्ट्र सेविका समिती आणि अन्य महिला संघटनांच्या समन्वयाचे काम केले. त्यांचा संपर्क खूपच दांडगा होता. ते नागपूरच्या स्थानिक कार्यकर्त्यांच्या घरी संपर्कासाठी जात असत. प्रवासात असतानाही कार्यकर्त्यांना पत्राद्वारे भेटत असत. संघविचाराने चाललेल्या संस्थांच्या कामाचा देशव्यापी विस्तार करण्यात त्यांचा मोठा वाटा होता. त्यांनी अनेक जुन्या ज्येष्ठ कार्यकर्त्यांना या संस्थांच्या कामात गुंतवले. त्यांच्या निधनानंतरही त्यांची स्मृती संघाच्या कार्यात जिवंत आहे.
बापुराव वऱ्हा़डपांडे हे राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाचे एक निष्ठावान कार्यकर्ते होते. नागपूरमधील संघकार्याला दृढता आणि गतिशीलता देण्यात त्यांची महत्त्वपूर्ण भूमिका होती. त्यांनी संघ जीवनाला सर्वोच्च प्राथमिकता दिली. रसायनशास्त्रात एमएस्सी करून प्राध्यापक झाले तरीही संघ कार्यात सक्रिय राहिले. प्रारंभी सायकलवरून आणि नंतर मोटरसायकलवरून भरपूर प्रवास करत असत. पहिल्या बंदीच्या काळात भूमिगत राहून सत्याग्रहात संचालन केले. पोलिसांनी खूप प्रयत्न करूनसुद्धा ते सापडू शकले नाहीत. संघ बंदी उठल्यानंतर त्यांना नोकरीवरून काढण्यात आले. काही काळ कुटुंब आर्थिक संकटात सापडले, परंतु त्यांनी धैर्याने कायदेशीर लढा देऊन नोकरी पुन्हा मिळवली. संघ बंदी उठल्यानंतरही अनेक वादांना सामोरे गेले. नागपूरचे सहकार्यवाह आणि नंतर प्रांत संघचालक म्हणून काम केले. नागपूर आणि पुण्याच्या संघ शिक्षा वर्गाचे मुख्यशिक्षक म्हणूनही काम पाहिले. नागपूरच्या संघ कार्यालयाची देखरेख, स्मृती मंदिर निर्माण, विजयादशमी उत्सवाची व्यवस्था यामध्ये महत्त्वाची भूमिका बजावली. मोहता सायन्स कॉलेजचे प्राचार्य म्हणून अनुशासनप्रियतेमुळे कॉलेजला प्रतिष्ठा मिळवून दिली. कुस्तीची आवड होती आणि आखाड्यात सराव करत असत. आणीबाणीच्या काळात नोकरी गमावल्यामुळे पगार बंद राहिला. परंतु पुन्हा कायदेशीर लढाई देऊन सर्व अधिकार प्राप्त केले. वाचन, शिकणे, अध्यापन आणि लेखन याची विशेष आवड होती. त्यांनी संघाचा इतिहास समाविष्ट असलेल्या चार पुस्तकांचे लेखन, संकलन आणि संपादन केले. दैनिक तरुण भारतमध्ये अनेक लेख प्रकाशित झाले. लोक त्यांना संघात चालता फिरता इतिहासपुरुष मानत असत. अखेरच्या काळात संघाच्या केंद्रीय कार्यकारी मंडळाचे सदस्य होते. 13 नोव्हेंबर 2000 रोजी हृदयविकाराच्या तीव्र झटक्याने त्यांचे निधन झाले.
हरिभाऊ वाकणकर हे भारतीय संस्कृतीचे एक महान पुरस्कर्ते होते. त्यांना इतिहास, पुरातत्त्वशास्त्र आणि चित्रकलेची विशेष आवड होती. उज्जैनच्या विक्रम विश्वविद्यालयात शिक्षण घेतल्यानंतर ते प्राध्यापक झाले. एकदा रेल्वेने प्रवास करत असताना त्यांनी भीमबेटका या ठिकाणाची माहिती मिळवली. तिथे जाऊन त्यांनी गुहांमध्ये चितारलेली प्राचीन चित्रं पाहिली. या चित्रांचा त्यांनी सखोल अभ्यास केला आणि जगासमोर मांडला. त्यांच्या या कार्यामुळे त्यांना आंतरराष्ट्रीय कीर्ती प्राप्त झाली. भारत सरकारने त्यांना पद्मश्री बहाल केला. राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाचे स्वयंसेवक असल्याने ते सामाजिक क्षेत्रातही सक्रिय होते. अखिल भारतीय विद्यार्थी परिषदेचे मध्य प्रदेश अध्यक्ष म्हणून त्यांनी काम पाहिले. विश्व हिंदू परिषदेच्या संमेलनांमध्ये त्यांनी महत्त्वाची भूमिका बजावली. त्यांनी अनेक देशांचा प्रवास केला आणि भारतीय संस्कृतीवर व्याख्याने दिली. संस्कारभारतीच्या स्थापनेनंतर त्यांच्याकडे महामंत्रीपदाची जबाबदारी आली. लंडनच्या पुरातत्त्व संग्रहालयात त्यांनी सरस्वतीची प्रतिमा पाहिली. ती प्रतिमा पाहून ते भावविवश झाले. त्यांनी त्या प्रतिमेवर फुलं वाहून तिला वंदन केलं. संग्रहालयाचे प्रमुख त्यांच्या भावना पाहून प्रभावित झाले. त्यांनी हरिभाऊंना वास्को द गामाच्या दैनंदिनीची माहिती दिली. एकदा सिंगापुरला हिंदू संमेलनात भाग घेण्यासाठी गेले असताना त्यांचे निधन झाले. समुद्राचं चित्र काढता काढता त्यांना विकाराचा झटका आला. अशा प्रकारे, हरिभाऊ वाकणकर यांनी आपल्या जीवनाचा शेवट केला.
भास्करराव कळंबी हे राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाच्या कार्यविस्तारात केरळ प्रांताचे एक महत्त्वपूर्ण स्तंभ होते. केरळमध्ये हिंदू समाजाच्या होत असलेल्या छळाला तोंड देत त्यांनी संघकार्याचा विस्तार केला. भास्कररावांचा जन्म ब्रह्मदेशातील रंगून जवळ झाला आणि त्यांनी प्राथमिक शिक्षण तिथेच पूर्ण केलं. मुंबईत आल्यावर त्यांनी संघाच्या शिवाजी उद्यान शाखेत प्रवेश केला. डॉ. हेडगेवार यांच्या संपर्कात येऊन त्यांनी आपल्या जीवनाची दिशा निश्चित केली. वकिलीची परीक्षा उत्तीर्ण करून ते प्रचारक झाले आणि कोची येथे पाठवण्यात आले. केरळमध्ये त्यांनी हिंदू समाजाचा स्वाभिमान जागवण्यासाठी रात्र शाखा सुरू केल्या. मार्क्सवादाच्या प्रभावाखालील केरळमध्ये शाखांवर हल्ले होत असत, परंतु भास्कररावांनी त्याला धैर्याने तोंड दिलं. त्यांनी ग्रामीण भागातील दुर्बल गरीबवर्गाला प्राधान्य दिलं आणि संघर्षशील कार्यकर्त्यांची फळी निर्माण केली. हजारो घरांमध्ये त्यांना अण्णा म्हणून ओळखलं जात असे. शाखा तंत्र मजबूत झाल्यावर त्यांनी विविध संघटनांसाठी कार्यकर्त्यांची योजना केली. 1980 मध्ये त्यांना हृदयविकाराचा झटका आला, परंतु त्यांनी विश्रांतीनंतर पुन्हा काम सुरू केलं. वनवासी कल्याण आश्रमाचे अखिल भारतीय संघटन मंत्री म्हणून त्यांनी वनवासी समाजाचा स्वाभिमान जागवला. त्यांनी वनवासी समाजाच्या प्राचीन परंपरा आणि गौरवशाली इतिहास समाजासमोर आणला. त्यांच्या कार्यामुळे वनवासी समाजातून मोठ्या संख्येने प्रचारक तयार झाले. खेलकूद प्रकल्पांमुळे शेकडो युवक युवती कल्याण आश्रमाच्या कामाशी जोडले गेले. वाढत्या वयाबरोबर त्यांना कर्करोगाची बाधा झाली. त्यांनी सर्व जबाबदारीतून मुक्तता करून कोची येथे परतले. भास्कररावांनी 12 जानेवारी 2002 रोजी कोचीच्या संघ कार्यालयात अखेरचा श्वास घेतला. केरळमध्ये संघाची बीजं रुजवण्यात त्यांचं योगदान अमूल्य होतं. केरळचा संघ आणि भास्करराव हे दोन्ही शब्द सदैव जोडलेले राहतील.
मोरोपंत पिंगळे हे राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाचे वरिष्ठ प्रचारक होते, ज्यांचं दर्शन होताच सर्वांची मनं आनंदाने भरून जात असत. ते एक श्रेष्ठ विचारवंत आणि कुशल योजनाकार होते. त्यांच्या भाषणात आणि संभाषणात भरपूर हास्य आणि विनोद असायचे. संघाच्या अधिकार्‍यांकडून दिलेलं काम ते नावीन्यपूर्ण कल्पनांच्या आधारे उत्तुंग शिखरापर्यंत नेऊन ठेवत. बालपणापासूनच ते अत्यंत हुशार आणि खोडकर स्वभावाचे होते. नागपुरात स्वयंसेवक झाल्यानंतर त्यांनी संघाचे प्रचारक म्हणून काम सुरू केलं. त्यांनी विविध पदांवर काम करताना संघाच्या कार्यात महत्त्वपूर्ण योगदान दिलं. छत्रपती शिवाजी महाराज यांच्या पुण्यतिथीच्या दिवशी रायगडावर होणारा भव्य कार्यक्रम, पुण्यात डॉक्टर हेडगेवार यांच्या समाधी स्थळाची निर्मिती, आणि बाबासाहेब आपटे स्मारक समितीच्या वतीने इतिहास संकलनाचं काम अशा अनेक गोष्टींमध्ये त्यांनी महत्त्वाची भूमिका बजावली. आणीबाणीच्या काळात भूमिगत राहून इंदिरा गांधींच्या एकाधिकारशाहीविरुद्ध जनआंदोलन चालना देण्यात त्यांची महत्त्वाची भूमिका होती. हिंदू जागरणाच्या अनेक योजनांचे मुख्य कल्पक आणि योजनाकार मोरोपंत होते. गंगामाता - भारतमाता यांच्या एकात्मता रथयात्रांचे आयोजन आणि संस्कृतीरक्षण निधीचे संकलन त्यांनी यशस्वीरीत्या केलं. श्री रामजन्मभूमी आंदोलनाच्या माध्यमातून हिंदू जागरणाच्या चळवळीला त्यांनी नवीन दिशा दिली. गो संरक्षणाच्या विषयातही त्यांनी महत्त्वपूर्ण प्रयोग केले. गाईच्या शेण आणि गोमूत्राचे व्यावहारिक मूल्य त्यांनी अधोरेखित केलं. त्यांच्या प्रेरणेने गाईच्या शेण व गोमूत्रापासून विविध वस्तूंचे उत्पादन सुरू झालं. भूतकाळ आणि भविष्यकाळ यांना जोडणारा पूल म्हणजे वर्तमानकाळ असतो असं त्यांचं मत होतं. त्यांनी अनेक प्रकारचे काम, प्रकल्प आणि संस्था उभ्या केल्या. त्यांच्या जीवनात निराशेला कधीच स्थान नव्हतं. ते नेहमीच हसतमुख राहिले आणि इतरांना हसवत मोठ्या कामांची जोडत राहिले. त्यांच्या कार्यामधून नवीन पिढीला एक वेगळी दिशा मिळाली. मोरोपंत पिंगळे यांचं योगदान संस्मरणीय ठरावं असंच आहे.
चंद्रकांत भारद्वाज हे राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाच्या शाखांवर गायल्या जाणाऱ्या प्रेरक आणि हृदयस्पर्शी गीतांचे गीतकार होते. त्यांच्या गीतांनी अनेक स्वयंसेवकांच्या अंतर्मनाला स्पर्श केला आणि त्यांना सतत कामाची प्रेरणा दिली. संघाच्या शाखांवर खेळ, व्यायाम, योगासनं, चर्चा अशा निरनिराळ्या विषयांच्या माध्यमातून संस्कार देण्यात त्यांचं महत्त्वाचं योगदान होतं. त्यांच्या गीतांनी भाव जागृत केला आणि देशभक्तीची प्रेरणा दिली. चंद्रकांतजींचा जन्म उत्तर प्रदेशातील बागपत जिल्ह्यातील किरठल या गावी झाला. त्यांच्या वडिलांनी त्यांना शिक्षणाची महत्त्वाची शिकवण दिली. दिल्लीमध्ये बीएस्सीचा अभ्यास करत असतानाच त्यांनी स्वातंत्र्य संग्रामात उडी घेतली. 1942 च्या भारत छोडो आंदोलनानंतर ते संघाच्या कामाकडे आकर्षित झाले. त्यांच्या चारही भावांनी संघाच्या शाखेत सहभाग घेतला. चंद्रकांतजींनी प्रचारक म्हणून काम केलं आणि नंतर शिक्षकाची नोकरी सुरू केली. शिक्षणाची विशेष आवड असल्यामुळे त्यांनी गणित, हिंदी या विषयात उच्च शिक्षण घेतलं. साहित्य आणि काव्य विषयाची त्यांना विशेष आवड होती. देशात कोणतीही घटना घडली की तात्काळ त्यांचं मन जागृत होऊन त्याला अनुरूप असं एखादं गीत तयार होत असे. त्यांच्या गीतांनी अनेक सार्वजनिक कार्यक्रमांमध्ये वातावरण भावूक केलं. "खडा हिमालय बता रहा है" हे त्यांचं गीत विशेष प्रसिद्ध आहे. त्यांच्या गीतांनी स्वयंसेवकांना निरंतर प्रेरणा दिली. चंद्रकांतजींनी नाटक, कथा, कादंबरी, निबंध लेखन, अनुवाद आणि संपादन या सर्व विषयांमध्ये सिद्धहस्तता दाखवली. त्यांच्या साहित्याचा मोठा भाग अप्रकाशित राहिला आहे. चंद्रकांत भारद्वाज यांची गीते संघ स्वयंसेवकांकडून मनापासून गायली जातील आणि देशभक्तीची प्रेरणा देत राहतील.
गिरिराज किशोर हे विश्व हिंदू परिषदेचे मार्गदर्शक होते, ज्यांनी उत्तम कार्य केलं. त्यांचं जीवन बहुआयामी होतं. त्यांनी आपलं सारं आयुष्य संघासाठी समर्पित केलं. संघावर बंदी आल्यानंतर त्यांनी 13 महिने कारागृहात राहूनही संघकार्य सुरू ठेवलं. त्यांनी इतिहास, हिंदी आणि राज्यशास्त्र विषयात उच्च शिक्षण घेतलं. प्रचारक म्हणून त्यांनी विविध ठिकाणी कार्यरत राहून संघकार्याचा विस्तार केला. त्यांच्या छोट्या बंधूच्या आकस्मिक निधनानंतर त्यांनी घर परिवार सांभाळण्यासाठी नोकरी केली. कॉलेजमध्ये प्राचार्य म्हणून त्यांनी महाविद्यालयाची प्रगती केली. एकदा काही डाकूंनी वसतीगृहातील मुलांचं अपहरण केलं तेव्हा त्यांनी आपला जीव धोक्यात घालून एका विद्यार्थ्याला सोडवलं. यामुळे त्यांच्या नावाची प्रसिद्धी झाली आणि गुंड डाकू सुद्धा त्यांना सन्मान देऊ लागले. अखिल भारतीय विद्यार्थी परिषदेचे राष्ट्रीय उपाध्यक्ष आणि संघटन मंत्री म्हणून त्यांनी काम केलं. विद्यार्थी परिषदेच्या कामात पूर्णपणे गढून गेले. दिल्ली विश्वविद्यालयाच्या निवडणुकांमध्ये विद्यार्थी परिषदेने प्रथमच अध्यक्षस्थान जिंकलं. भारतीय जनसंघाचे संघटन मंत्री म्हणून त्यांनी राजस्थानात काम केलं. आणीबाणी काळात ते 15 महिने कारागृहात राहिले. मीनाक्षीपुरम कांडानंतर त्यांनी विराट हिंदू समाज एकत्रित करण्यासाठी काम केलं. विराट हिंदू संमेलनाच्या माध्यमातून त्यांनी हिंदू समाजाला एकत्र आणलं. यानंतर 1982 मध्ये श्री अशोकजी आणि 1983 मध्ये आचार्य यांना विश्व हिंदू परिषदेच्या कामांसाठी पाठवण्यात आलं. या दोघांच्या नेतृत्वाखाली झालेल्या संस्कृती रक्षा योजना, एकात्मता यज्ञ यात्रा, राम जानकी यात्रा, रामशिला पूजन, राम ज्योती अभियान, राममंदिराचे शिलापूजन आणि मग कार सेवा इत्यादी कार्यक्रमांमुळे विश्व हिंदू परिषदेचं काम एका वेगळ्याच उंचीवर जाऊन पोहोचलं. विश्व हिंदू परिषदेच्या कामांसाठी त्यांनी विविध देशांमध्ये प्रवास केला. अखेरच्या क्षणापर्यंत त्यांची स्मरणशक्ती तल्लख होती. त्यांच्या इच्छेनुसार त्यांचे डोळे दान करण्यात आले. गिरिराज यांनी मार्गदर्शकाची भूमिका उत्कृष्टरित्या पार पाडली. त्यांचे कार्य आचार्य या उपाधीला शोभेल असंच होतं.
बापूराव लेले हे दिल्लीच्या सामाजिक आणि राजकीय वर्तुळात सायकलवाले पत्रकार म्हणून प्रसिद्ध होते. बालपणीच ते राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाचे स्वयंसेवक झाले आणि नंतर संघाचे प्रचारक बनले. लेखनाची आवड असल्यामुळे त्यांनी अनेक वर्तमानपत्रांमध्ये आणि नियतकालिकांमध्ये लेखन केलं. गांधीजींच्या हत्येनंतर संघावर बंदी आली तेव्हा त्यांनी गुप्त पत्रके लिहून छापून त्यांचं वितरण केलं. बंदी उठल्यानंतर हिंदुस्थान समाचार नावाची वृत्तसंस्था सुरू झाली आणि बापूरावांनी तिची जबाबदारी घेतली. एकदा रेल्वे अपघातात गंभीर दुखापत होऊनही त्यांनी अपघाताचं संपूर्ण वृत्त लिहून पाठवलं. दिल्लीला आल्यानंतर त्यांनी दिवसभर सायकलवर भटकंती करत बातम्या मिळवण्याचं काम केलं. शासकीय कार्यालय, लोकप्रतिनिधी आणि मंत्र्यांच्या घरांमध्ये त्यांना मुक्त प्रवेश असे. संघाच्या वरिष्ठ अधिकाऱ्यांची भेट देशाच्या पंतप्रधानांशी ते सहज करून देत असत. भारतीय प्रेस परिषदेचे सदस्य म्हणून त्यांनी काम केलं. तरुण भारतचे दिल्ली प्रतिनिधी म्हणून अधिक जबाबदारी घेतली. राष्ट्रपती डॉक्टर राधाकृष्णन आणि लालबहादूर शास्त्री यांच्यासोबत विदेश दौरे केले. आणीबाणीच्या काळात भूमिगत कार्यकर्त्यांना त्यांच्या खोलीवर आश्रय दिला. आणीबाणी उठल्यानंतर हिंदुस्थान समाचारची आर्थिक पडझड झाली. इंदिरा गांधींनी हिंदुस्थान समाचारची आर्थिक नाकेबंदी केली आणि अखेरीस ही संस्था बंद पडली. बापूराव मात्र विविध भाषांतील वृत्तपत्रांमध्ये लेखन करत राहिले. सांगलीमध्ये त्यांच्या षष्ट्यब्दीला मिळालेली भेट त्यांनी तरुण भारतला देऊन टाकली. दिल्लीला जाऊन पुन्हा काम सुरू करावं असं त्यांना वाटत असे, परंतु शरीर साथ देईनासं झालं. अखेर 11 ऑगस्ट 2002 रोजी त्यांनी जगाचा निरोप घेतला. देशाच्या राजधानीत पत्रकारितेच्या क्षेत्रात ठसा उमटवणं ही काही सोपी गोष्ट नाही, पण बापूरावांनी दिल्लीत आपल्या कार्याचा लक्षणीय ठसा उमटवला. प्रचारक वृत्तीनं बापूरावांनी केलेल्या पत्रकारितेचं स्मरण सदैव नक्कीच राहील.
चमनलालजी हे राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाचे ज्येष्ठ प्रचारक होते, ज्यांनी जगभरातील संघ स्वयंसेवकांना एका संपर्क सूत्रात बांधून ठेवलं. त्यांच्या वडिलांनी त्यांना शिक्षणाची महत्त्वाची शिकवण दिली. विद्यार्थी अवस्थेत ते अभ्यासात हुशार होते आणि कबड्डी व खो खो खेळात प्रवीण होते. गणित विषयातील त्यांचे प्रभुत्व सारा गावाला परिचित होतं. त्यांनी वनस्पती शास्त्रात सुवर्ण पदकासह एमएस्सी उत्तीर्ण केलं. संघ शाखेशी त्यांचा संपर्क 1936 मध्ये झाला होता. फाळणीच्या भीषण काळात त्यांनी हिंदूंची व्यवस्था उत्तम प्रकारे सांभाळली. त्यांनी शेकडो नवीन शाखा सुरू केल्या. दिल्लीमध्ये कार्यालयासाठी एक छोटीशी पत्र्याची खोली होती, जिथे चमनलालजी सर्व काम स्वतःच करत असत. हळूहळू कार्यालयाचे रूप बदलू लागलं आणि पुढे झंडेवाला कार्यालय अशी ओळख निर्माण झाली. विदेशात स्थायिक झालेले अनेक स्वयंसेवक दिल्लीत येत असत आणि चमनलालजी त्यांचा संपर्क ठेवत असत. त्यांनी जगभरातील स्वयंसेवकांचा संपर्क अधिक दृढ केला. मॉरिशसचे राष्ट्रपती श्री. अनिरुद्ध जगन्नाथ यांनी त्यांना विशेष राजकीय अतिथी म्हणून निमंत्रण दिलं होतं. चमनलालजींचा एखादा फोन अथवा पत्र आधीच व्यवस्था मार्गी लावत असे. संपूर्ण जगभरातून कोणाचा फोन येईल हे सांगणं कठीण होतं, त्यामुळे ते बिनतारी फोन जवळ ठेवत असत. झंडेवाला कार्यालयात श्री गुरुजींना भेटण्यासाठी प्रतिष्ठित मंडळी येत असत. चमनलालजी त्या गप्पा गोष्टींचा सारांश लिहून ठेवत असत. त्यांच्या डायऱ्या म्हणजे त्या काळातील संघाचा इतिहासच बनलेल्या आहेत. काश्मीर आंदोलनाच्या वेळी श्री गुरुजींनी चमनलालजींच्या हस्ते डॉक्टर श्यामाप्रसाद मुखर्जी यांना सावधानतेचा इशारा दिला होता. त्यांनी संघाचे प्रमुख प्रकाशन, नियतकालिक, बैठकांमध्ये पारित झालेले प्रस्ताव सुरक्षितपणे संग्रही ठेवले. आणीबाणीच्या काळात त्यांनी स्वयंसेवकांवर झालेल्या अत्याचारांचे वर्णन जगभर पाठवलं. यामुळे जगभरातील जनमताचा दबाव इंदिरा गांधींवर आला. फेब्रुवारी 2003 मध्ये विश्व विभागाच्या कार्यक्रमासाठी मुंबईत आले असताना त्यांची प्रकृती बिघडली. 10 फेब्रुवारीला चमनलालजी अनंताच्या प्रवासाला गेले. त्यांच्या कामाची व्याप्ती आणि कीर्ती विश्व विभागाच्या कामापर्यंत गेली. त्यांच्या कार्यामुळे संघाच्या दिल्लीच्या झंडेवाला कार्यालयाचं एक अतूट नातं राहील.
ब्रह्मदेवजी हे राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाच्या कामाला दिशा देणारे एक महान व्यक्तिमत्व होते. त्यांचा जन्म दिल्लीजवळील नजफगड येथे झाला. त्यांनी दिल्ली विद्यापीठातून बीएस्सी ची परीक्षा उत्तीर्ण केली. हिंदू महासभा भवन येथे संघाच्या शाखेमध्ये जाऊ लागले आणि संघ कामातील समर्पण वाढत गेले. मेरठच्या डिफेन्स अकाऊंट मध्ये नोकरी करत असताना एका इंग्रज अधिकारीने त्यांच्यावर अत्यंत अभद्र शब्द प्रयोग केले. त्यामुळे त्यांनी तात्काळ नोकरी सोडली आणि सेना मुख्यालयामध्ये काम करू लागले. परंतु इथेही नोकरीमध्ये त्यांचं मन रमेना. त्यांनी संघ शिक्षा वर्गात प्रथम वर्षाचे शिक्षण घेऊन प्रचारक म्हणून बाहेर पडले. त्यांच्या निर्णयामुळे घरातील मंडळी नाराज झाली. वडील तर म्हणाले, आता यापुढे मला तोंडही दाखवू नकोस. परंतु 16 वर्षानंतर बहिणीच्या लग्नप्रसंगी वडिलांच्याच आग्रहाने ते उपस्थित राहिले आणि हा दुरावा अखेर संपला. प्रचारक झाल्यानंतर त्यांना अंबाला इथे जिल्हा प्रचारक म्हणून पाठवण्यात आलं. फाळणीच्या काळात आताताई भाषा वापरून गडबड करणाऱ्यांना सडेतोड उत्तर देत असत. राजस्थान प्रांताचे प्रांत प्रचारक म्हणून त्यांनी संघ कामाचा विस्तार केला. दरवर्षी प्रत्येक जिल्ह्यात प्रवास करत असत. आणीबाणी संपल्यानंतर त्यांना उत्तर क्षेत्राचे क्षेत्र प्रचारक म्हणून जबाबदारी देण्यात आली. ते सदैव हसतमुख असत आणि अनुशासनाच्या बाबतीत कठोर होते. कार्यकर्त्यांच्याबरोबरच त्यांच्या कुटुंबातील सर्वांचीही काळजी घेत असत. त्यांचे भाषण भावपूर्ण, तर्कशुद्ध आणि ओजस्वी होत असे. 1989 नंतर प्रकृती खराब झाल्यामुळे ते दिल्लीतील केंद्रीय कार्यालयात राहू लागले. त्यांच्या अनुभवाचा लाभ सर्वांना मिळाला. झंडेवाला कार्यालयामध्ये जुन्या मित्रांना भेटत असताना विनम्रतेने नमस्कार करत असत. हृदयविकाराचा धक्का बसल्यानंतरही बेशुद्धावस्थेत ते बांग्ला गीत "धनधान्य पुष्पा भरा" गात होते. ब्रह्मदेवजींचं देहावसान 24 फेब्रुवारी 2002 रोजी दिल्लीमध्ये झालं. त्यांच्या स्वभाववैशिष्ट्यांच्या आणि ओजस्वी भाषणाच्या आठवणी स्मरणीय राहतील.
जगन्नाथराव जोशी हे भारतीय जनसंघाच्या स्थापनेपासून ते मृत्यूपर्यंत सांस्कृतिक राष्ट्रवादाची मशाल तळपत ठेवणारे होते. त्यांचा जन्म कर्नाटकातील नरगुंद येथे झाला आणि ते लहानपणापासूनच कानडी आणि मराठी या दोन्ही भाषा उत्कृष्टपणे बोलत असत. पुण्यात शिक्षण घेत असताना त्यांचा संपर्क राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाशी आला. शिक्षण पूर्ण झाल्यानंतर त्यांनी सरकारी नोकरी केली, परंतु लवकरच ती सोडून प्रचारक झाले. कर्नाटक प्रांत प्रचारक श्री यादवराव जोशी यांच्याशी त्यांचे घनिष्ठ संबंध होते, ज्यामुळे त्यांच्या जीवनावर यादवराव यांची छाप स्पष्टपणे दिसत असे. संघावरील पहिल्या बंदीच्या काळात ते तुरुंगात राहिले. गोवा मुक्ती संग्राम सत्याग्रहात त्यांनी पहिल्या तुकडीचे नेतृत्व केले, ज्यामुळे त्यांच्यावर अत्याचार झाले. 1965 मध्ये कच्छ कराराच्या विरोधात त्यांनी देशभर भ्रमंती केली आणि लाखो लोकांमध्ये जागृती निर्माण केली. 1967 मध्ये ते खासदार झाले आणि आणिबाणीच्या ठरावाला कडून विरोध केला. तुरुंगात जाण्याची भीती दाखवणाऱ्या खासदारावर ते तुटून पडले आणि त्यांना दिल्लीच्या तिहाड जेलमध्ये बंद करण्यात आले. जनता पार्टीचे राज्य आल्यावर राज्यपालपदाची विनंती त्यांनी नाकारली आणि संघटना मजबूत करण्याचं काम स्वीकारलं. प्रारंभिक जनसंघ आणि नंतर भारतीय जनता पार्टीचं काम देशभर पसरवण्यासाठी त्यांनी 40 वर्ष अविश्रांत मेहनत घेतली. कर्नाटकात त्यांनी संघटनेचं काम छोट्या गावांपर्यंत पोचवलं, ज्यामुळे त्यांना कर्नाटक केसरी म्हटलं जाऊ लागलं. प्रवासाच्या धावपळीमुळे त्यांना मधुमेहाचा विकार झाला आणि गॅंगरीनमुळे पाय कापावा लागला. तरीही त्यांच्या तब्येतीत सुधारणा झाली नाही आणि 15 जुलै 1991 रोजी त्यांनी अखेरचा श्वास घेतला. मृत्यूसमयी त्यांच्याजवळ कोणतीही व्यक्तिगत संपत्ती नव्हती. प्रदीर्घकाळ राजकीय क्षेत्रांमध्ये राहूनसुद्धा त्यांनी प्रचारक व्यक्तीचा एक श्रेष्ठ आदर्श सर्वांसमोर ठेवला.
दत्ताजी डिडोळकर हे राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाच्या परिवारातील अनेक संस्थांचे संस्थापक आणि आधारस्तंभ होते. त्यांनी केरळ आणि तमिळनाडूमध्ये प्रदीर्घ काळ प्रचारक म्हणून काम केलं. प्रचारक म्हणून थांबल्यानंतरही त्यांनी घरगृहस्थीच्या बंधनात न अडकता संघटनेने दिलेलं काम संपूर्ण मनोभावे केलं. अखिल भारतीय विद्यार्थी परिषदेच्या कामाचा आलेख दत्ताजींच्या योगदानाशिवाय पूर्ण होऊ शकत नाही. द्वितीय सरसंघचालक श्री गुरुजींनी आदर्श महापुरुषाच्या कसोटीवर दत्ताजींना आदर्श उदाहरण मानलं. विद्यार्थी परिषदेचे संस्थापक सदस्य आणि अध्यक्ष म्हणून त्यांनी परिषदेचं काम देशव्यापी केलं. दक्षिणेकडील राज्ये विचारांसाठी कठीण मानली जात होती, परंतु तिथेही दत्ताजींनी विजय मिळवला. त्यांनी केरळची राजधानी त्रिवेंद्रम येथे राष्ट्रीय अधिवेशन यशस्वीपणे आयोजित केलं. विद्यार्थी परिषद कोणा राजकीय पक्षाची गुलाम होणार नाही, परंतु सर्व राजकीय पक्षांना विद्यार्थी परिषदेसारखे कार्यकर्ते हवेत असं त्यांचं म्हणणं होतं. त्यांच्या काळातील विद्यार्थी परिषदेचे कार्यकर्ते आज राजकीय क्षेत्रात यशस्वीपणे नेतृत्व करीत आहेत. दत्ताजी मनाने सदैव युवावस्थेतच राहिले, त्यामुळे नेहमीच त्यांच्याभोवती विद्यार्थी आणि युवकांचा घोळका असे. प्रचारक जीवनातून निवृत्त होऊन त्यांनी जयंत ट्यूटोरियल्स नावाची संस्था सुरू केली. विद्यार्थ्यांच्या अंगभूत गुणांचं प्रकटीकरण आणि विकास करण्यासाठी ते सदैव तत्पर राहिले. विवेकानंद शिला स्मारक समितीचे संस्थापक आणि महामंत्री म्हणून त्यांनी काम केलं. संघ संस्थापक डॉ. हेडगेवार यांच्या जन्मशताब्दीनिमित्त स्थापन झालेल्या समितीचे केंद्रीय सहसचिव म्हणून त्यांनी काम केलं. विश्व हिंदू परिषदेचे पश्चिमांचल क्षेत्राचे संघटनमंत्री म्हणून त्यांनी काम केलं. छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या राज्यारोहण निमित्ताने स्थापन झालेल्या समितीचे सचिव म्हणून त्यांनी काम केलं. नागपूर विद्यापीठाच्या कार्यकारिणीचे सदस्य म्हणून त्यांनी काम केलं. प्रसिद्धीची हाव न ठेवता त्यांनी मिळवलेला पैसा संघाला आणि अन्य संस्थांना दिला. स्वतः सदैव हसतमुख राहून सर्वांना हसवत ठेवणारे दत्ताजी शेकडो युवकांना आणि कार्यकर्त्यांना प्रेरणा देत. 14 ऑक्टोबर 1990 रोजी त्यांचं देहावसान झालं. अखिल भारतीय विद्यार्थी परिषदेसह अनेक संस्थांची कामं त्यांनी उत्तम रीतीनं केली. संघ कार्यकर्त्याला जे काम दिलं जाईल ते यशस्वीपणे करून दाखवण्याचं उत्कृष्ट उदाहरण म्हणजे दत्ताजी डिडोळकर.
रामभाऊ गोडबोले हे संघ शाखेच्या कामानंतर राजकीय क्षेत्रात आणि वनवासी क्षेत्रात भरीव काम करणारे वरिष्ठ प्रचारक होते. त्यांचा जन्म 1920 मध्ये पुण्यात झाला. पुण्यातच 1935 मध्ये ते संघाचे स्वयंसेवक बनले. 1942 मध्ये सरसंघचालक श्री गुरुजी यांच्या आवाहनावरून ते घरदार सोडून संघाचे प्रचारक बनले. 1953 मध्ये रामभाऊ म्हाळगी यांनी भारतीय जनसंघाचं काम सुरू केलं, तेव्हा रामभाऊ गोडबोले यांना त्यांच्या बरोबर काम करण्यासाठी पाठवण्यात आले. रामभाऊ अत्यंत कष्टाळू होते, परंतु साहस, धैर्य, संघटन कौशल्य, संभाषण कला, चिंतनशीलता आणि प्रभावी जनसंपर्क ही त्यांची वैशिष्ट्ये होती. गोवा मुक्ती आंदोलनामध्ये सत्याग्रहींची व्यवस्था करण्याचं काम त्यांच्यावर सोपवण्यात आलं होतं. कच्छ करारविरोधी आंदोलनाचं संचालनही रामभाऊनीच केलं. या दोन्ही आंदोलनाचं उद्दिष्ट पूर्णपणे सफल झालं. जनसंघाच्या कार्यविस्तारासाठी रामभाऊना बंगालमध्ये पाठवण्यात आलं. तिथे ते 1973 पर्यंत राहिले. पक्षसंघटनेत केंद्रीय मंत्री म्हणून दिल्लीला बोलवण्यात आलं. रामभाऊ स्वभावाने राजकारणापासून निर्लिप्त होते. आणीबाणीनंतर त्यांनी राजकीय क्षेत्रातून मुक्तता मागून घेतली. वनवासी कल्याण आश्रमाला राष्ट्रीय स्वरूप देण्यात आलं तेव्हा रामभाऊंना अखिल भारतीय संघटन मंत्री म्हणून जबाबदारी देण्यात आली. मुंबई शहराशी रामभाऊंचा चांगला परिचय होता. त्यामुळे कल्याण आश्रमासाठी मदत उभी करण्यामध्ये या संपर्काचा उपयोग झाला. दिल्लीमध्ये सुद्धा कल्याण आश्रमाचं एक कार्यालय सुरू केलं. कल्याण आश्रमाच्या कामाला सुव्यवस्थित रचना उभी करण्यासाठी रामभाऊंनी धनुष्यधारी वनवासी अशा स्वरूपातलं बोधचिन्ह बनवून घेतलं. वनबंधू नावाचं नियतकालिक सुरू केलं. राज्याराज्यांमध्ये कल्याण आश्रमाच्या कार्यकर्त्यांची चांगली फळी उभी राहिली. कार्यकर्त्यांचं प्रशिक्षण आणि मनोबल वाढण्यासाठी रामभाऊंनी शिबिरं, संमेलन आणि प्रशिक्षणात्मक कार्यक्रम आयोजित केले. मुलींच्या वसतिगृहातून बाहेर पडलेल्या अनेकजणी महिला कार्यकर्ता म्हणून काम करू लागल्या. महिला आंतरराष्ट्रीय संमेलन आयोजित केलं गेलं. वनवासी बालक आणि युवक यांच्यासाठी राष्ट्रीय खेलकूद स्पर्धा आयोजित करण्यात आली. कार्यकर्त्यांच्या प्रशिक्षणासाठी स्थायी स्वरूपाचं केंद्र स्थापन केलं. 1988 मध्ये संघटनात्मक जबाबदारीतून मुक्तता घेऊन ते पुण्याला आपल्या भावाकडे राहू लागले. 2003 मध्ये मुंबईच्या एका रुग्णालयात त्यांचं देहावसान झालं. वनवासी कल्याण आश्रमाच्या लक्षणीय रूपामागे रामभाऊंचं मोठं योगदान आहे.
बाबूराव पाळधीकर हे ओडिशातील राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाच्या कार्याचा भक्कम पाया रचणारे आणि दीर्घकाळ तेथील कामाचे सूत्रधार होते. ते मूळचे महाराष्ट्रातील वर्धा जिल्ह्यातील बेधोना गावचे होते. त्यांच्या वडिलांनी आणि काकांनी त्यांना संघाच्या कार्यात ओढलं. बालपणापासूनच डॉक्टर हेडगेवार यांच्या संपर्कात आलेल्या बाबूरावांनी संघाचे स्वयंसेवक म्हणून काम सुरू केलं. अत्यंत हुशार विद्यार्थी म्हणून प्रसिद्ध असलेल्या बाबूरावांनी साहित्य आणि सांस्कृतिक कार्यक्रमांमध्येही आघाडी घेतली. त्यांनी नागपूरहून बी ए ची परीक्षा उत्तीर्ण करून प्रचारक म्हणून काम सुरू केलं. पंजाबमध्ये जिल्हा प्रचारक म्हणून काम करताना त्यांनी अनेक भाषा आत्मसात केल्या. फाळणीच्या वेळी हिंदू समाजास सुरक्षित आणण्यामध्ये त्यांची भूमिका महत्त्वाची होती. गांधी हत्येनंतर संघावर बंदी आली तेव्हा त्यांच्या वडिलांना गावातील संघविरोधी लोकांनी जाळण्याचा प्रयत्न केला, पण पोलीस वेळेवर पोहोचले. बंदी उठल्यानंतर बाबूरावांना ओडिशामध्ये प्रांत प्रचारक म्हणून पाठवण्यात आलं. ओडिशामध्ये केवळ चार संघ शाखा असताना त्यांनी तिथे काम उभं केलं. ओडिशातील गरीबी आणि नैसर्गिक आपत्तींच्या पार्श्वभूमीवर त्यांनी कार्यकर्त्यांना प्रेरित केलं. निराशा आली की बाबूराव नदीच्या किनारी जाऊन बसत असत. शारीरिक विषयातील दंड आणि घोष विषयातील शंख यांच्या शिक्षक म्हणून त्यांनी काम केलं. त्यांचा संपर्क सर्व प्रकारच्या लोकांशी होता. कटक येथील बॅरिस्टर निळकंठ दास यांच्याशी त्यांचे घनिष्ठ संबंध होते. ओडिशाचे मुख्यमंत्री हरेकृष्ण मेहताब यांच्याशीही त्यांचे संबंध होते. बाबूराव अत्यंत साहसी होते आणि पोलिसांच्या सोबतीने प्रवास करत असत. फाळणीनंतर बंगालमधून विस्थापित हिंदूंना घेऊन येणार रेल्वेगाड्यांवर मुसलमानांकडून दगडफेक सुरू झाल्यावर हिंदूंनी चोख उत्तर दिलं. आणीबाणीच्या काळात बाबूरावांना पोलीस पकडू शकले नाहीत. पूर्व क्षेत्राचे क्षेत्र प्रचारक म्हणून त्यांनी ओडिशाबरोबरच बंगाल, आसाम, सिक्किम आणि अंदमान येथेही काम केलं. वृद्धावस्थेमध्ये अनेक रोग उद्भवल्यामुळे त्यांना दायित्व मुक्त करण्यात आलं. अखेरपर्यंत त्यांची स्मृती तल्लख होती. 12 ऑक्टोबर 2003 रोजी कटकच्या संघ कार्यालयातच त्यांचा देहान्त झाला. बाबूरावांनी ओडिशामध्ये संघमय वातावरण निर्माण करण्यासाठी मोठं योगदान दिलं.
केशवराव देशमुख हे राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाचे एक महत्त्वाचे प्रचारक होते. त्यांचा जन्म डॉक्टर हेडगेवार यांच्या जयंतीदिनी झाला आणि मृत्यू श्रीगुरुजींच्या जयंतीदिनी झाला, हा एक विलक्षण योगायोग आहे. केशवराव यांचं कुटुंब संघाशी जोडलेलं होतं आणि ते बालपणापासूनच संघाचे स्वयंसेवक बनले. काही काळ नोकरी केल्यानंतर त्यांनी संघ प्रचारक म्हणून काम करण्याचा निर्णय घेतला. सुरत येथे पाठवण्यात आल्यानंतर त्यांनी गुजराती भाषा आणि परंपरांशी एकरूप होऊन काम सुरू केलं. त्यांनी सूरत आणि आसपासच्या भागात अनेक संघ शाखा सुरू केल्या. नंतर दक्षिण गुजरातचं काम त्यांच्याकडे आल्यावर बडोदा हे त्यांचं केंद्र झालं. प्रवासात ते नेहमी कार्यकर्त्यांना सोबत घेत असत आणि त्यांना शिकवत असत. अशा प्रकारे त्यांनी अनेक नवीन कार्यकर्ते तयार केले. 1971 मध्ये ते गुजरातचे प्रांत प्रचारक झाले. त्यांनी संघकार्य आणि संघाच्या विचारांवर आधारित विविध कार्याच्या संचालनासाठी दीर्घकालीन योजना बनवून अनेक कार्यकर्ते उपलब्ध करून दिले. 1974 मध्ये गुजरातच्या भ्रष्ट शासनाविरुद्ध सुरू झालेल्या नवनिर्माण आंदोलनाने देशव्यापी रूप धारण केलं. आणीबाणीच्या काळात त्यांनी तुरुंगात गेलेल्या कार्यकर्त्यांच्या कुटुंबियांची काळजी घेतली. 1979 मध्ये मोरवी धरण फुटल्यावर त्यांनी स्वयंसेवकांच्या मदतीने पुनर्वसनाचं काम केलं. त्यांच्या मार्गदर्शनाखाली स्वयंसेवकांनी मृतदेहांना दलदलीतून काढून पुढील संस्कार केले. 1980 मध्ये श्रीगुरुजींच्या जयंतीनिमित्त बडोद्याच्या कलाकारांनी स्वरांजली हा कार्यक्रम सादर केला. कार्यक्रम संपल्यानंतर एका कार्यकर्त्याच्या घरी जात असताना त्यांची जीप वळण घेत असताना ते चालकाच्या अंगावर कोसळले. डॉक्टरांनी त्यांना मृत घोषित केलं. केशवराव यांचं अचानक जाणं आजही कार्यकर्त्यांच्या मनात तीव्र वेदना निर्माण करतं. त्यांच्या नातेवाईकांनी काशीमध्ये धार्मिक अनुष्ठान आयोजित केलं होतं, पण त्याआधीच केशवराव आपलं आराध्यदैवत असलेले डॉक्टरजी आणि श्रीगुरुजी यांच्यापाशी निघून गेले.
सुंदरसिंह भंडारी हे राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाचे प्रचारक, जनसंघाचे संघटनमंत्री आणि भारतीय जनता पक्षाचे कुशल संघटक होते. त्यांचा जन्म राजस्थानमधील उदयपुर येथे झाला. त्यांच्या वडिलांनी त्यांना संघाच्या कार्यात ओढलं. कानपूरला बीए करत असताना त्यांनी दीनदयाळ उपाध्याय यांच्यासोबत शाखेत जाऊन संघकार्य सुरू केलं. भाऊराव देवरस यांच्याशी त्यांचे घनिष्ठ संबंध होते. नागपूरला प्रथम वर्षाचा संघ शिक्षा वर्ग करत असताना त्यांनी डॉक्टर हेडगेवार यांचं प्रत्यक्ष दर्शन घेतलं. संघाच्या तृतीय वर्ष पूर्ण करून ते प्रचारक झाले. जोधपुर विभागाचं काम करताना त्यांनी सत्याग्रह संचालन केला. भारतीय जनसंघाची स्थापना झाल्यानंतर त्यांनी राजस्थान प्रांताचे संघटनमंत्री म्हणून काम केलं. त्यांच्या प्रयत्नातून जनसंघाचे आठ आमदार निवडून आले. जनसंघाचे काम छोट्या गावांपर्यंत पोहोचवण्यात त्यांनी मोठं योगदान दिलं. काश्मीर सत्याग्रहाच्या काळात डॉक्टर मुखर्जी यांच्या हत्येनंतर त्यांनी सत्याग्रहींच्या तुकडीमध्ये सामील होऊन अटक करून घेतली. जनसंघाचे केंद्रीय मंत्री म्हणून त्यांनी विविध राज्यांमध्ये प्रवास केला. दीनदयाळजींच्या अध्यक्षतेनंतर ते पक्षाचे महामंत्री बनले. दीनदयाळ यांच्या हत्येनंतर ते राष्ट्रीय संघटन मंत्री झाले. संघटनेच्या अनुशासनाचं कठोरपणे पालन करताना ते सर्वांचं म्हणणं ऐकून घेत असत. अनेक वर्षे संघटन मंत्री राहिल्यानंतर ते पक्षाचे राष्ट्रीय उपाध्यक्ष झाले. आणीबाणीविरुद्ध संघर्ष करताना ते भूमिगत राहिले, परंतु नंतर पकडले गेले. तुरुंगात त्यांनी विरोधकांचं मनं जिंकून घेतलं. तुरुंगातूनच राज्यसभेचे खासदार म्हणून निवडून आले. जनता पार्टीमध्ये विलिनीकरणानंतर त्यांनी युवा मोर्चा आणि जनता विद्यार्थी मोर्चा सुरू केले. भारतीय जनता पार्टीची स्थापना झाल्यानंतर नवीन पक्षाची घटना त्यांनी तयार केली. दोन वेळा राज्यसभेचे खासदार म्हणून निवडून आले. तिसऱ्यांदा उमेदवारी नाकारली आणि कार्यकर्त्याला संधी दिली. अटलजींच्या नेतृत्वाखाली सरकार आल्यानंतर ते बिहार आणि गुजरातचे राज्यपाल बनले. त्यांनी मानवाधिकार आयोगाचे अध्यक्ष म्हणून काम केलं. प्रचारक जीवनाचे संकेत आयुष्यभर कठोरपणे सांभाळले. वैचारिक गोंधळाच्या परिस्थितीत त्यांचा सल्ला उपयुक्त ठरला. ते कमी बोलत असत, परंतु त्यांचे शब्द थेट भिडत असत. अटलजी आणि अडवाणीजींना आवश्यकता पडल्यास ते वास्तविकता सांगत असत. संघ, जनसंघ आणि भारतीय जनता पार्टीच्या कामात त्यांनी संघटन कौशल्याचा सिंचन करून कार्यविस्तार केला. 84 वर्षांचे सुदीर्घ आयुष्य लाभलेल्या भंडारी यांचं ह्रदयविकाराच्या झटक्याने देहावसान झालं. अत्यंत निरपेक्ष वृत्तीने आणि संघ प्रचारकांच्या संकेतानुसार त्यांनी काम केलं.
सदानंद काकडे हे राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाचे एक झुंजार कार्यकर्ते होते. त्यांचा जन्म कर्नाटकातील बेळगावमध्ये झाला. त्यांच्या कुटुंबाचा गावात दबदबा होता. बालपणी त्यांनी रांगोळी, तैलचित्रकला, निसर्गचित्रकला यामध्ये अनेक बक्षिसे मिळवली. अत्यंत हुशार विद्यार्थी असल्यामुळे त्यांना शिष्यवृत्ती मिळाली. सायकल वेगाने चालवण्याचा त्यांना आनंद होता. वास्तुशास्त्र, हस्तरेखा विज्ञान, सामुद्रिक शास्त्र यामध्ये त्यांना आवड होती. रसायनशास्त्राची पदवी घेतल्यानंतर ते संघाचे स्वयंसेवक झाले. नागपुरला यादवजी जोशी यांच्याशी भेट झाल्यानंतर त्यांच्या आयुष्याला वळण मिळाले. सुरुवातीला ते बेळगाव शहराचे कार्यवाह होते. प्रचारक झाल्यानंतर त्यांनी बेळगाव शहर जिल्हा आणि गुलबर्गा विभागाची जबाबदारी घेतली. 1969 मध्ये विश्व हिंदू परिषदेच्या कामासाठी त्यांची योजना झाली. कर्नाटक प्रांताचे संघटनमंत्री म्हणून त्यांनी काम केले. 1979 मध्ये द्वितीय विश्व हिंदू संमेलनासाठी त्यांनी 700 कार्यकर्त्यांना घेऊन प्रयागला गेले. 1983 पर्यंत प्रांत संघटनमंत्री आणि 1993 पर्यंत दक्षिण भारत क्षेत्र संघटनमंत्री म्हणून त्यांनी काम केले. 1993 मध्ये त्यांचे केंद्र दिल्ली झाले. त्यांनी स्वामी विवेकानंदांच्या शिकागो भाषणाच्या शताब्दी निमित्ताने श्रीलंका, इंग्लंड आणि अमेरिकेमध्ये प्रवास केला. बेळगावमध्ये जगन्नाथराव जोशी यांच्याशी त्यांचा संपर्क झाला. गांधीजींच्या हत्येनंतर त्यांनी अप्पासाहेब यांच्यावर होणारे प्रहार आपल्या अंगावर झेलले. त्यांनी बेळगावमध्ये संघ शिक्षा वर्गाचे आयोजन केले. गोवा मुक्ती आंदोलनाच्या वेळी सत्याग्रही बेळगावमार्गे गोव्याला जात होते. 1995 मध्ये द्वितीय एकात्मता यात्रेचे मुख्य संयोजक म्हणून त्यांनी काम केले. त्यांनी अनेक पुस्तके लिहिली आणि अनुवाद केले. 12 जुलै 2010 रोजी त्यांचा देहान्त झाला.
रामभाऊ म्हाळगी हे भारतातील संसदीय कार्यप्रणालीमध्ये महत्त्वपूर्ण भूमिका बजावणारे लोकप्रतिनिधी होते. त्यांच्या नावाने स्थापन झालेली रामभाऊ म्हाळगी प्रबोधिनी ही संस्था लोकप्रतिनिधींना शास्त्रशुद्ध प्रशिक्षण देते. रामभाऊ म्हाळगी यांचा जन्म पुणे जिल्ह्यातील कडूस या गावी झाला. अत्यंत बुद्धिमान विद्यार्थी असलेल्या रामभाऊंनी पुण्याच्या सरस्वती मंदिरमधून मॅट्रिकची परीक्षा उत्तीर्ण केली. वसंतराव देवकुळे यांच्या परिचयातून ते राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाचे स्वयंसेवक बनले. लवकरच संघाचे प्रचारक होऊन ते केरळमध्ये गेले. केरळमध्ये काम करत असताना त्यांना आपलं शिक्षण अपूर्ण असल्याचं जाणवलं आणि ते पुण्यात परत आले. डॉक्टर हेडगेवार यांच्या निधनानंतर त्यांनी पुन्हा प्रचारक होण्याचा निर्णय घेतला. सोलापूर येथे प्रचारक म्हणून काम करत असताना त्यांनी बी ए ची परीक्षा उत्तीर्ण केली. 1948 च्या बंदी काळात ते भूमिगत राहून काम करत होते. संघावरील बंदी उठल्यानंतर त्यांनी एम ए आणि एलएल बी या परीक्षा उत्तीर्ण केल्या. 1951 मध्ये बार काउन्सिलची परीक्षा उत्तीर्ण होऊन ते वकिली करू लागले. 1955 मध्ये त्यांनी गृहस्थ जीवन सुरू केलं. विद्यार्थी परिषद आणि भारतीय जनसंघ या राजकीय पक्षामध्ये त्यांनी काम केलं. राजकीय क्षेत्राची फारशी आवड नसतानासुद्धा संघाच्या वरिष्ठ कार्यकर्त्यांच्या आग्रहाखातर त्यांनी या क्षेत्रात उडी घेतली. महाराष्ट्र राज्याचे मंत्री म्हणून त्यांनी युवा कार्यकर्त्यांना प्रशिक्षण दिलं. यातून पक्षाचं मजबूत संघटन उभं राहिलं. विधानसभेमध्ये ते लोकहिताचे प्रश्न विचारत असत. त्यांनी आपल्या कामाचा संपूर्ण अहवाल जनतेसमोर मांडण्याची प्रथा सुरू केली. आणीबाणी काळात ते येरवडा कारागृहात मीसाबंदी म्हणून राहिले. 1977 मध्ये ते ठाण्यामधून लोकसभेचे खासदार म्हणून निवडून आले. झोपडपट्टीत राहणाऱ्या सामान्य माणसापासून मोठ्या उद्योगपतींपर्यंत सर्वांसाठी त्यांच्या मनाची आणि घराची दारं उघडी राहायची. दैनंदिन शाखा कार्यपद्धतीवर आत्यंतिक निष्ठा असल्याने ते रोजच्या शाखेमध्ये आवर्जून जात असत. 1981 मध्ये त्यांना कर्करोग झाल्याचं निदान झालं. उपचार सुरु असताना औषधांच्या दुष्प्रभावामुळे शरीर जर्जर झालं होतं. 6 मार्च 1982 रोजी रामभाऊ म्हाळगी यांचं निधन झालं.